İslam medeniyetinin derinliklerine doğru

Her medeniyetin geleceğini belirleyen kültürel destekleri söz mevzusu. Geçmişten geleceğe uzanan medeniyetler temellerinden beslenirler.

İslâm Uygarlığı zamanı süreç içinde çeşitli evrelerden geçmiş olsa da, kültürel gelişmeler ve değişimler bu temel üstüne inşa olmuş olup, o öze dayanmakta. İslam uygarlığında zamanı süreç içinde, siyasal iktidarların değişmesine karşın ulemanın yüklendiği bir bilimsel süreklilik söz mevzusudur. Söz mevzusu bilimsel süreklilik İslam medeniyetindeki hem yaşam görüşü hem de dünya resmi kavramlarındaki sürekliliğin de temelini oluşturur.

İhsan Fazlıoğlu, “Derin Yapı; İslâm-Türk Felsefe- Bilim Tarihinin Kavram Çerçevesi” adlı kitabında, İslâm Medeniyetini oluşturan kültürün derinliklerine iniyor, oradan başlayarak zinciri geleceğe bağlıyor. Bugünü idrak etmek için bu tekniğin son aşama kıymetli bulunduğunu söylemek gerek. Bu sebeple; “Bir medeniyette üretilmiş felsefe-bilim dizgesinin içinde bir yaşam bulmuş olduğu zihniyeti anlamak, o dizgenin örüldüğü bağlamı mümkün kılan maddi ortamın imkânları ile dünya görüşünün mana çanağını ve dünya tasavvurunun fotoğraf yumağını, ögelerine geri giderek çözümleme etmekten geçer.”

Bugüne geliş ve bugünü idrak etmek için adım adım ilerlemek ve ortadaki illiyet bağını ortaya çıkarmak gereklidir. Bir medeniyetin derinliklerine ulaşmak için tahminen de daha ötelere gitmek, anlamlandırma açısından kıymetli görülebilir.

İKİ ANA BAŞLIK ÜZERİNDEN

Derin Yapı, İhsan Fazlıoğlu, Ketebe Yayınları 2021, 256 Sayfa.

Fazlıoğlu’nun değişik vakitlerde yazıya döktüğü bu emek harcama, hem İslam-Türk felsefe-bilim tarihindeki derin-yapının nazari ve istidlali kavram ve yargı uzayında yaşamış olduğu değişiklik ve oluşumları zamanı bağlamı içinde ele alıyor, hem de gelecekte İslam yaşam görüşü çanağında yine üretilecek felsefe-bilim bakış-açılarının nazari ve istidlali kavram ve yargı imkanlarına zamanı tecrübesi yorumlayarak işaret ediyor.

Kitap, İhsan Fazlıoğlu’nun İslam İdeoloji Bilim zamanı hakkında yazılmış çeşitli makalelerinden oluşmuş olup iki ana kısma ayrılmış.

Birinci bölümde Osmanlı Felsefe- bilim dizgesinin kıymetli bir ayağını oluşturan Semerkant Matematik- Astronomi Okulu’nun düşünce sistematiği irdelenmiş ve devrin filozof-bilim adamlarının niyetlerinin Osmanlıya sirayet ediş sürecindeki değişim-dönüşümleri ele alınmış.

Bu devrin siyasal art planının incelenmesiyle süregelen bu bölümde Maveraünnehir ve Horasan bölgelerinde Aksak Timur tarafınca kurulmuş olan Timurlular Devletinden yola çıkılmakta. “Zamanı ortama bakıldığında Maveraünnehir ve Horasan bölgeleri İslâm medeniyetine mensubiyetleri bakımından ortalama 700 senelik bir geçmişe haizdir.” Bu zamanı süreç birebir vakitte esaslı bir bilim deposu oluşturmuştur. “Nasîruddin Tûsi’nin kurduğu Merâğa Matematik-Astronomi Okulu’nda yetişen adların, bilhassa Kutbuddin Şirâzi’nin başta Kemâluddin Fârisî olmak suretiyle kıymetli öğrencilerinin , İbnu’l-Havvâm, Cemâluddin Türkistâni, İmâduddin Kâşi, İzzuddin Zencâni suretiyle pek fazlaca ismin anılan bölgelere gidip gelen öğrencileri riyâzi ilimlerdeki canlılığı koruyorlardı.”

Bu devirde ortaya çıkan eserler yalnızca bu coğrafyayla hudutlu kalmıyor diğer coğrafyalara da aktarılıyordu. O nedenle geniş bir coğrafya bu ideoloji ve bilimden yararlanmış, Çin, Avrupa, Hint bu kültürel kaynaklardan etkilenmiştir.

Bu etki daha sonralarında ise esnek bir medrese müfredatı tatbik eden Osmanlı üstünde de devam etmiştir. “Osmanlı medrese müfredatında görülen bu fotoğraf büyük oranda ve bir tarafıyla Timurlular Devleti alanında çizilmiş ve ondan sonra Ali Kuşçu ile Fethullah Şirvâni eliyle Istanbul’a aktarılmıştır.”

NİYET ZİNCİRLERİ

Fazlıoğlu; Giriş: Siyasî Art Plan, Herat ile Semerkant: Değişik İki Dünya, Riyâzî Hikmetin Dergâhı: Semerkant Uluğ Beyefendi Medresesi , Riyâzî Hikmetin Mabe-di: Semerkant Rasathanesi, Uluğ Bey’e Eşlik Edenler, Riyâzî İlimler: Şahıslar ve Eserler, Timurluların Tesiri: Sükûnete Gezi, Çerçeveyi İnşa Eden Üç Adam: Taftazânî, Kadızâde ve Seyyid Şerîf başlıkları altında ele almış olduğu bahislerle niyetlerin bir zincir halinde adım adım sonraya aktarıldığını ortaya koymakta.

Kitabın ikinci kısmında ise; Semerkant Matematik Astronomi Okulu’nun kıymetli bir üyesi olan Fethullah Şirvâni’nin Şerhu’t Tezkire fi ‘bilimsel’l-hey’e adlı yapıtında kaydettiği Semerkant Medresesi’ndeki bir ders tasviri ile hocası Kadızâde’den almış olduğu icâzetnâmenin tenkitli metni ve çevirisine yer verilmiş.

Bazı metinlerin asıllarının da yer almış olduğu kitabın son kısmı ise Şakir Kocabaş’ın “İslâm ve Bilim” ile “İslâmi Epistemoloji Üstüne” adlı iki makalesinin tenkidine ayrılmış.

Bilimsel nitelikli bir yaklaşımla ele alınan yazılardan oluşan bu kitap İslâm medeniyetinin bir kopuş değil, bir zinciri oluşturduğu savına dayalı. Fazlıoğlu’na nazaran İslâm-Türk felsefe-bilim tarihinde ortaya çıkmış Kelâmî, Meşşâî, İşrâkî ve İrfânî okulların kendilerini uygunluk, tutarlılık, uyumluluk ve eleştirel dayanıklılık açısından daima yenilenerek gene yapılanıp biçimlenmesine rağmen temel özelliklerini korumakta, bu devamlılık zamanı süreç içinde İslâm felsefe-bilim tarihinin derinlerinden enerjisini almakta.

Fazlıoğlu’na nazaran söz mevzusu dönüşümler ve yenilikler tabirlerin, kavramların ve yargıların dönüşümleri ile süreklilikleri üstünden okunabilir. Değişiklik ve oluşumlar sonucunda, İslâm-Türk felsefe-bilim tarihinde klasik doktriner felsefe-bilim anlayışının derin yapısının ilintili formda dönüştürülmesiyle yeni bir felsefe-bilim anlayışı oluşturulmuş.

Daha fazlaca bu hususlarla ilgilenenlerin yararlanabileceği emsalsiz bir yaratı sonucundaki bu kitap bilhassa araştırmacıların okuması gerekenlerden.

Kaynak: YeniŞafak

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir