pers mirasinin alisilmamis ortaklari 2MvneqAP

Pers mirasının alışılmamış ortakları

Gül Atmaca*

Aslında başlığı evvel “büyük düşmanlar eski tanıdıklardan çıkar” diye atacaktım lakin akla çabucak iç siyaset gelir diye vazgeçtim.  Pers İmparatorluğu’nun “yasal” mirasçısı olan İran ile 1948’de Filistinlilerin hakkı yenilerek kurulan İsrail ortasında malum bitmeyen bir arbede var. O denli ki İran ve İsrail’in, olağan bir de İsrail’in Orta Doğu’daki ağabeyi ABD’nin birbirlerine sataşmadıkları, birbirlerini suçlamadıkları gün yok üzere. İşte bu yazı üçüne “durun arbede etmeyin, siz geçmişi eskiye, çok eskiye dayanan ortak bir mirasa sahipsiniz”  demek için yazıldı.            

Nasıl mı? Hayli gerilere, M.Ö.’sine gidelim.  

Babil Hükümdarı Nabukadnezar, M.Ö. 586’daki fetihlerle Kudüs’ü ele geçirmeyi başarır. Yahudi Tapınağı’nı ve Yahuda Krallığı’nı yıktıktan sonra esir aldığı Yahudi halkını  Babil’ e gönderir. Yeni Pers İmparatorluğu’nun kurucusu Büyük Kiros ise (M.Ö. 559-M.Ö.530) ise zıddını yapar; burasını fethettikten sonra Musevilerin topraklarına geri dönmelerine müsaade verir. Üstelik Kudüs’teki Tapınağı yine yaptırır. (Büyük Kiros, Büyük Koreş, Büyük Keyhüsrev, Büyük Kuraş, Cyrus olarak da anılır.)

Kiros, Babil’i M.Ö.539’da fethettikten sonra Kiros Silindiri’ni yaptırır. Silindirin üstündeki çivi yazısında Kiros’un Babil kentinin Baş İlahı Marduk’un davetiyle  burasını nasıl fethettiği anlatılır. Yazı, Pers İmparatorluğu’nun hudutları içinde ibadet özgürlüğü ve insanların ana yurtlarına dönmelerine müsaade verilmesinden bahseder.

Büyüklüğü Amerikan futbol topu kadar olan 2600 yaşındaki silindir, kimi çevreler tarafından “ilk insan hakları bildirgesi” olarak kabul ediliyor. Babil’de kentin temeline gömülü olan kilden silindir, Mezopotamya’da İngiliz arkeologlar tarafından 1879 yılında günışığına çıkarılmış. British Museum’da sergilenen Silindirin bir kopyası New York’taki Birleşmiş Milletler Binası’nda bulunuyor.

ABD’nin kuruluş bildirgesinde Pers tesiri

Kiros Silindiri, vakit zaman dünyanın farklı müzelerine götürülerek buralarda sergileniyor. Örneğin,  ABD ile İran ortasındaki ilginin en tatsız devirlerinden birisinde (Mart 2013) Amerikan müzelerinde çeşide çıktı. British Museum’ın o periyottaki Müdürü Neil Mac Gregor, Pers İmparatoru Kiros’un farklı kültür ve inançlara toleransı içeren bir devlet modelini benimsediğini söylüyordu.  Mac Gregor’a nazaran en değerli detaylardan birisi, 18.yüzyılda ABD Kuruluş Bildirgesi’ni yazanların tek bir dinin hâkim olmadığı, farklı kültür ve inançların hürmet gördüğü devlet idaresi konusunda Kiros’tan etkilenmiş olması.

Yanlış duymazdınız! ABD’nin Kuruluş Bildirgesi’nde Pers tesiri var. Örneğin, British Museum’un ABD’deki müzelere ödünç verdiği kesimler ortasında, Sokrates’in öğrencisi Ksenofon (M.Ö.426-M.Ö.355) tarafından yazılan Kiros biyografisi yani Cyropaedia da vardı. Yunan filozof, muharrir, tarihçi ve asker Ksenofon, Anadolu’yu uzun yıllar işgal altında tutan Pers ordusu içinde bulunmuştu. Pers İmparatoru Kiros’un, farklı toplulukların yaşadığı imparatorluğu nasıl müsamahayla yönettiğini kayıt altına almıştı. İranlıların askeri eğitim ve öğretim sistemleriyle ilgili görüşlerini yazan Ksenofon, tüm sefer kayıtlarını da tutmuştu.

Kiros biyografisi, Avrupa’da 1767’de hem Yunanca hem de Latince basılmış, yalnızca burada değil Amerika’da da aydınlanma sürecinde aranan kitaplardan birisi haline gelmişti.  ABD’nin Bağımsızlık Bildirgesi’ni kaleme alan üçüncü Lideri Thomas Jefferson’ın bu biyografiden etkilendiği söylenir. (Jefferson’ın elindeki iki kopyadan bir tanesi Kongre Kütüphanesi’nde bulunuyor.)

Jefferson, Cyropaedia’yı okuyup ondan esinlenmekle kalmamış, ailesine de okumalarını tavsiye etmiş. Torununa yazdığı bir mektupta, “Yunanca öğrenmeye başladığında okuman gereken birinci kitap Cyropaedia” diye yazmış.

Kiros Silindiri’nin, ABD Bağımsızlık Bildirgesi yayınladıktan (4 Temmuz 1776) 100 yıl sonra (1879) toprak altından çıkarıldığı düşünülünce Jefferson’ın Kiros’u, Silindir’den ötürü değil Cyropaedia sayesinde tanıdığı anlaşılıyor.  

British Museum, Silindiri 2010-2011 ortasında İran Ulusal Müzesi’ne stant için ödünç vermişti. Cumhurbaşkanlığında ikinci periyodun sonuna yanlışsız İran milliyetçiliğinin ipine sarıldığı için Mollalarla ortası bozulan devrin Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad, Silindir için yüksek kira ödemekle suçlanmıştı. Bu ortada, İran’da Kiros Silindiri’ni görmeye yalnızca üç ay içinde 1 milyon kişinin geldiği kayıtlar ortasında.

British Museum’un eski müdürü Neil Mac Gregor, o günlerde yaptığı bir açıklamada, İran’daki rejimi onayladığı tarafında bir izlenim yaratmak istemediğini belirtmekle birlikte diyalog yollarını açık tutmanın ehemmiyetine inandığının da altını çiziyordu. Mac Gregor, “British Museum, tahminen iki ülke ortasındaki bağları düzeltemez ancak burada olduğu üzere diyalog kurulması için bir alan açabilir” demiş. Kiros Silindiri ayrıyeten 2020 yılı Eylül ayında da İran Ulusal Müzesi’nde dört ay boyunca sergilenmek üzere Tahran getirilmişti. 

Zerdüştlük ve Yahudilik ortasındaki benzerlikler

Kiros Silindiri’nde Musevilerden Yahudi diye bahsedilmese bile Babil Sürgünü sonrası İsrail topraklarına dönüşü bahis alan Ezra Kitabı’nda Kiros  kendi ismiyle anılır. Eski Ahit’in İşaya kitabında da Musevileri sürgünden kurtaran Kiros’a “Mesih” diye hitap edildiği görülür. Babil tutsaklığının akabinde yazılmış olan İşaya kitabının son kısmında şunlar muharrir:

“Koreş (Kiros) çobanım ve tüm isteklerimi gerçekleştirecek. Yeruşalim ve tapınağın temelleri atılacak.”

Tevrat’ta da Kiros’a yani Yahudi olmayan bir hükümdara hürmet gösterilmiştir. Şunu da unutmamak gerekir, Babil sürgünü öncesinde ve sonrasında yazılan Tevratlarda, İran inanışlarının tesiriyle kıymetli farklılıklar vardır. Örneğin, sürgün sonrasında yazılan Tevrat’taki kimi mevzular Zerdüşt inancının temel özelliklerini taşır.  

Birinci tek ilahlı din olan Zerdüştlük, M.Ö 600. ve M.Ö. 650 ortası Med ve Pers İmparatorluğu’nun resmi dini olmuştur.  Birinci olarak Zerdüştlükte rastladığımız; 

Öldükten sonra yargılanma, sırat köprüsü, cennetle ödüllendirilme, cehennemle cezalandırılma kanısı;

-İyilik ve kötülük ortasındaki gayret (Sonraki dinlerde İlah ile Şeytan ortasındaki çabaya dönüşmüştür);

-İyilik-kötülük uğraşında, güzelliğin zafer kazanmasını sağlayacak bir kurtarıcının geleceği kanısı, yan, mehdi/mesih inancı;

sonraki üç büyük dinde de karşımıza çıkar.  

 Akademisyen Şlomo Sand’in Türkiye’de “Yahudi Halkı Nasıl İcat Edildi?”* ismiyle çıkan kitabı, 2008’de İsrail’de birinci çıktığında uzun mühlet çok satanlar listesinde yer aldığı üzere oldukça de gürültü koparmıştı. Kitapta, Babil’e sürgüne giden İsrailoğullarının Pers kültüründen nasıl etkilendiği ortaya konuyordu. Şöyle yazıyordu Sand: “İsrailoğulları Mısır’ı terk etmişlerdi, yabanî ve bilgelikten uzaktılar. Pers’te eğitim gören Museviler, Perslilerden yeni bir din anlayışı, bir hayat stili, bir lisan ve bilim edindiler. Bu sürgün devri demek ki geniş manası içinde Yahudi tarihinin başlangıcının oluştuğu dönemdir…”

Sand’a nazaran Kitabı Mukaddes’in aşağı üst her sayfasında da göreceğimiz üzere tekelci tek tanrıcılık, sürgündeki ya da sürgünden dönmüş Yahudiyeli entelektüel seçkinlerle soyut Pers dinleri ortasındaki harikulâde buluşmadan doğmuştur.

Sürgündeki Musevilerin hepsinin Kenan ülkesine dönmediğini hatırlatan Sand, geride kalanların son derece hareketli olan Yahudi kültür merkezlerine yerleşip yaşamayı seçtiğini yazıyor. Sand, “İlk tek tanrıcılığın bir ölçüde Yahudilik kurucularının daimi ikametgâhı olmuş sürgün yerlerinde oluştuğunu ileri sürmek abartı olmaz…” diye de ekliyor.

Az da olsa kimi tarihi kaynaklar üstte anlatılanın bilakis Büyük Kiros’u egemenlik alanını büyütmeye çalışan emperyal bir güç olarak tanımlayabilir. Yahudiliğin sürgündeyken Zerdüştlükten “esinlenerek” biçimlendiğini argüman eden Sand’e itiraz edenler hatta kızanlar da olacaktır şüphesiz. Fakat bugün birbirine düşman olan iki tarafın aslında birbirine hiç de yabancı olmadığı kesin. Bir öteki deyişle, insanın en büyük düşmanı aslında kendisine en çok benzeyenler ortasından çıkıyor.  Orta Doğu ise bunun sayısız örnekleriyle dolu…


Şlomo Sand, “Yahudi Halkı Nasıl İcat Edildi?”, Doğan Kitap, Çeviren: Işık Ergüden, Şubat 2011, İstanbul.

İsfahan’daki Yahudi antikacı

Pers İmparatoru Kiros Babil’i fethettikten sonra burada esir olan Yahudi halkına kendi topraklarına dönme hakkı tanır. Lakin gitmeyip kalanlar da olur. İşte bugün İran’da nüfusu 20 binin altına düşen Museviler, kalanların torunları. Daha evvel yüz binlerle tabir edilen Yahudi nüfusu, 1948’de kurulan İsrail’e göç, 1979’daki İslami Devrim’in akabinde bilhassa Batıya göç derken düzgünden uyguna azalmış durumda.

İran’da Musevilerin en önemli yaşadığı kentlerden birisi “Cihanın yarısı (nısf-ı cihan)” diye tanımlanacak kadar hoş İsfahan. Tudelalı Benjamin isimli bir seyyah daha 7. yüzyılda İsfahan’daki Yahudi nüfusunun 15 bin olduğunu yazıyor. 2013 yılında, birkaç gün için bu hoş şehirdeydim.  Zağros dağlarında doğup kentin ortasından akan ve üzerinde altı tarihi köprü bulunan Zayende ırmağı; ırmak boyunca kilometrelerce uzanan ve asırlık ağaçların olduğu park etkileyiciydi. Bizim aklımız ise İstanbul’da, Seyahat Parkı’ndaydı. Arkadaşıma, “Gezi Parkı burasıyla kıyaslanınca küçücük bir park fakat iktidarın o kadar yeri bile yeşil bırakmaya niyeti yok” demiştim. Akşamüzeri kentin merkezindeki otele dönerken, bir antikacı dükkânı çarptı gözüme. İçeri girdiğimde yaşlı uzun yüzlü dükkan sahibinin delici bakışlarla karşılaştım.  O vakit daha kıt olan Farsçam ve İngilizce karışık sohbet ettik biraz. Başının ardındaki metal kabartmada bulunan figürü sorduğumda, “Musa” dedi. Bu sorudan ötürü ve o dine mensup olmasam da Hz. Musa’yı tanımamış olmaktan ötürü mahcup hissetmiştim kendimi.  İran’ın müsaade verdiği devirlerde İsrail’e gittiğini, ABD’de bir müddet yaşadığını fakat en sonunda memleketine döndüğünü söyledi. “Neden?” diye sorduğumda “Ben buralıyım” dedi ve üzerine basa basa “2 bin 500 yıldır” diye ekledi.

 

 

🔥7

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir