turkcenin tarih boyunca etkilesime girdigi diller Ne5x5tDH

Türkçenin Tarih Boyunca Etkileşime Girdiği Diller

Yaşadığımız ülkenin resmî lisanı Türkçe. Türkiye Türkçesi dışındaki lehçeleri saymazsak dünyada bu lisanı ortalama 80 milyon şahıs konuşuyor. Türkçeyi ana lisan olarak kullanan biz, 78 bin ana söze haiz bu lisanın ortalama 400 sözünü günlük hayatta kullanıyoruz. Pekala bu söz bankasının hangi para üniteleriyle doldurulduğunu asla düşündünüz mü?

Türkçe’nin kullanıldığını gösteren en eski yazılı kaynak milattan sonrasında 8. yüzyıla dayanıyor. Fakat bu lisanın oluşmaya başladığı vaktin 8 bin yıl kadar geriye gittiği görüşleri de mevcut. Türkçe ne kadar eski olursa olsun, olağan ki de yüzyıllar süresince birçok değişik lisanla etkileşime girdi. Söz aldı, yemin etti. Gelin, tarih süresince sözlerinden faydalandığımız ve katkıda bulunduğumuz başka lisanlar nelermiş; bir göz atalım.

Türkçenin birinci ortaya çıkışı: Ana Altay Lisanı ve Ana Türk Lisanı

Türkçenin da dahil olduğu Altay Lisan Teorisi’ne nazaran Ana Altay Lisanı, milattan evvel 5000-6000 civarlarında ortaya çıktı. Sonrasında bu lisanı konuşan coğrafyada yavaş yavaş millet haline gelmeye süregelen Proto Türkler, birinci Türkî lisanı meydana getirdi. Fakat bu ayrılmanın tarihini belirlemek birazcık sorun.

Türkçe – Sümerce münasebeti

Türkçe ve Sümerce ortasındaki benzerlikleri duymuşsunuzdur. Bu benzerlikler kimi zaman ”Sümerler Türktür” suretiyle uçuk değerlendirmelere de niçin olmuştur. Sümerler organik ki Türk değildir, fakat iki lisan ortasında görmezden gelinemeyecek benzerlikler saptanmıştır. Türkolog Osman Nedim Tuna, bu benzerliklerden kelam eden birinci isim olmuştur. Öğrencilik yıllarında bir sözlükteki Sümerce sözün birebir manadaki bir Eski Türkçe sözle benzerliğini fark eden Tuna, emek harcamaları sonucu benzerlik münasebetlerini de açıklamış olduğu 168 emsal söz saptamıştır. Bu söz alışverişinin sebebinin eski çağlarda akın, göç, bulgu ve gibisi maksatlarla Anadolu’nun doğu bölgesine giden Türkler olduğu düşünülmektedir. Sümer tabletlerinde bulunup Türkçe’den geldiği kabul edilen sözlerden kimileri şunlardır:

  • Tir: Eski Türkçede yir, günümüz Türkçesinde yer, dünya, toprak
  • Gişig: Eski Türkçede eşig ya da eşik, günümüz Türkçesinde kapı
  • Gud: Eski Türkçede ud; günümüz Türkçesinde öküz, boğa, sığır
  • Urugal: Eski Türkçede kurgan, günümüz Türkçesinde gömüt
  • Dingir: Eski Türkçede tengri; günümüz Türkçesinde ilah, gök, gökyüzü
  • Adakur: Eski Türkçede adak, günümüz Türkçesinde kadeh

Çince ve Türkçe ortası etkileşimler

Türkler ve Çinliler, yüzyıllar süresince siyasal, ekonomik ve kültürel etkileşim içinde bulunmuştur. Çinli Türkolog Chen Zongzhen, Çinceden Uygurcaya ve oradan günümüz Türkçesine geçen birçok kelimeyi listelemiştir. Fakat kimi Türkolog ve dilbilimci, bu sözlerin büyük bir kısmının Türkçeden Çinceye geçtiğini savunur. Kelam mevzusu sözlerin kökeni ile alakalı değişik fikirlerin birçoklarının mantıklı bir münasebeti vardır. Bu yüzden bu tartışmalı bahislere girmeden iki lisan ortasındaki benzerliği birkaç örnekle görelim:

  • İnci: Çincede zhenzhu Türk lisanlarında üncü/yençü/inci
  • Donmak: Çincede dong, Türk lisanlarında tong-/dong-/don-
  • Çay: Çincede cha, Türk lisanlarında çay
  • Yem: Çincede yum, Türkçede yem/yiyecek
  • Beyefendi: Çincede bo, Türk lisanlarında beg/beğ/bey
  • Su: Çincede shui, Türk lisanlarında su
  • Tanju (Çinlilerin Hun hükümdarlarına verdiği isim): Çincede Chanyu, Türk lisanlarında Tanyu/Tanju

Arapça ve Farsça

Aral Gölü etrafındaki Oğuzların Anadolu’ya olan kalıcı göçlerinden itibaren gelişmeye süregelen ‘Eski Anadolu Türkçesi’; Selçuklu Periyodu Türkçesi, Beylikler Periyodu Türkçesi ve Osmanlı Türkçesine Geçiş Periyodu Türkçesi olmak suretiyle üçe ayrılır. Bu periyotta Arap ve Fars kültürleriyle yürütülen etkileşimler sonucunda bu kültürlerin lisanlarında oldukça sayıda söz alınmış ve örneksiz hareketleriyle kullanılmıştır. Osmanlıca dediğimiz lisan evresine girişle beraber bu yabancı sözcükler, Türkçe konuşanların söylem etmesi için daha uygun hale gelmiştir.

Keşke onlar da bizlere eğitim sistemlerini verseydi: Türkçe ve Fin-Ugor ilgileri

Fin-Ugor lisanları, Ural-Altay lisan ailesinin Ural koluna bağlıdır. Münasebetiyle köken bakımından Türkçeyle akrabalık özelliği taşır. Bilhassa Fincede benzerliklere rastlamak mümkündür. Bir Ugor lisanı olan Macarcada ise daha eski vakitlerden oldukça, Osmanlı periyodundaki bağlantılar esnasında söz alışverişi gerçekleşmiştir. Fincede bulunan “Türkçe” sözcükler ise Türkçe sözcüklerin epeyce eski formlarından Finceye geçmiştir. Doğrusu günümüz Türkiye Türkçesiyle Finceyi ve hatta genel olarak Fin-Ugor lisanlarını benzetmek epeyce zor olsa gerek.

Türkçe ve Rusça

Bugün Rusya hudutlarına dahil toprakların büyük çoğunluğunda ‘Türkî’ olarak vasıflandırılan halklar ve daha birçok Orta Asya halkı bulunuyor. Hatta bu halkların bir kısmının kendi devletleri, Sovyet Rusya dağıldıktan sonrasında bağımsızlığına kavuştu. Ruslar ve Türk lisanları konuşan halklar ortasındaki etkileşim yüzyıllar uzunluğu sürdü. Hasebiyle lisanlar ortası etkileşim de kaçınılmaz oldu. Söz alışverişinden bahsedecek olursak verebileceğimiz en eski örneklerden biri ‘tayga’ sözcüğü. Bugün bir orman tipini tabir etmek için kullanılan ‘tayga’, Cenup Sibirya Türkçesinde orman manasına geliyor. Lakin sözcüğün Moğolcadan gelmiş olduğu da argümanlar ortasında.

Tekrardan Türkçe lisanlardan alınan laflara örneklerle devam edersek elmas manasındaki ‘almaz’, karpuz manasındaki ‘arbuz’, ve sis manasındaki ‘tuman’ örnek verilebilir. Rusçada Türkçe kökenli ülke adı bile bulmak mümkündür. Birçok Türkçe lehçesinde Çin için kullanılan ‘Kitay’ adı, Rusçada da motamot Kitay olarak bilinir. Türkçe konuşurken kullandığımız Rusça sözcükler ise daha modern vakitlerde lisanımıza geçmiştir. Mazot, izbe ve semaver; bunlardan bazılarıdır.

Anadolu ve etrafındaki halkların lisanları ve Türkçe

Anadolu ve etrafı, bin senelerdir birçok değişik topluluğun etkileşime geçmiş olduğu, kaynaştığı ve savaştığı bölgeler olmuşlardır. Ermenice, Lazca, Kürtçe, Yunanca ve Çerkesçe; kelam mevzusu bölgede yaşayan lisanların yalnızca birkaçıdır. Bilhassa Ermenilerle Türklerin teması, birinci akla gelen vakitten oldukça daha eski bir devirde gerçekleşmiştir. Osmanlı’nın kuruluşundan yüzyıllar evvel Ermeniler, Kafkasya’da bulunan Kıpçaklardan Türkçe sözcükler almış; Ermeni harfleriyle yazılan ‘Ermeni Kıpçakçası’nı oluşturmuşlardır. Günümüz Türkçesinde Ermenicenin tesirlerine gelecek olursak akla gelen sözcüklerden birincisi ‘moruk’ olabilir. Bu sözcük aslen sakal demekken Türkçede yaşlılara karşı kullanılan bir argo sözcük halini almıştır. Mor sözcüğü de karadut manasına gelen Ermenice sözden alınmıştır.

Kökeni Yunanca olup Türkçede kullandığımız sözcüklerden en yaygını, muhtemelen ‘efendi’dir. ‘Avthéntis’ten türemiştir. Diyalog, cımbız, çiroz suretiyle sözler de örneklere eklenebilir.

Avrupa lisanlarının akını:

Uygar vaktin lisanımıza getirmiş olduğu Avrupa kökenli sözcüklerin birçoklarının farkındayız. Bu yüzden buraya gelmeden evvel birazcık Türkçe’den Avrupa lisanlarına geçen sözcüklere bakalım. Mesela İngilizceye ya da Fransızcaya pek Türkçe sözcük geçmemiştir diye düşünebilirsiniz. Fakat bu iki lisan ortasındaki söz alışverişi de sanılandan eski tarihlere, Hunlara kadar dayanır. Anglo-Fransız bir sözcük olan ‘quiver’, sadak manasındaki Eski Türkçe sözcük ‘kubur’dan gelmiştir. Mamut sözcüğünün Rusçaya Yakut lisanından geçmiş olduğu düşünülmektedir. Mamma, bu lisanda yeryüzü anlama gelir ve Yakutlarda mamutların topraktaki oyuklarda yaşamış olduğu inancı vardır. Ordu sözünden gelen ‘horde’ ve ulak sözünden geldiği kabul edilen ‘lackey’, ‘laquais’ ve lacayo örnek olarak verilebilir.

Avrupa’nın bilimdeki ilerleyişi hızlanıp doğu ülkelerini geride bırakmasıyla beraber birçok kavrama, tabire ve icada isim verme hakkı Avrupa ülkelerinin oldu. Türkçe de birçok modern adı yaygın olduğu ülkelerden uyarladı. Sonuçta bir İngiliz’in baklavaya ‘sherbet chips’ ya da bir İsveçli’nin de ayrana ‘kärnmjölk’ diyecek hali yok. İcadı yapanın, terimi ortaya ceddin ya da değişik bir mana kazandıranın verdiği adı Türkçeye uygun hale getirerek almışız. Kafi de yapmışız. Zira lisan, bir küme insanoğlunun ürettiği sözlerden değil; eski çağlardan beri değişik kümelerin birbirine kazandırdığı kavramlarla gelişen bir olgudur. Üstte da gördüğünüz suretiyle Türkçeye yabancı sözcüklerin girişi son 1-2 yüzyılda değil, Türkçenin ortaya çıkışından itibaren adım atmıştır. Bu durum, katı izolasyona maruz kalmış ada kültürleri hariç her lisanda böyledir. Pekala sizce lisanlar ortası söz alışverişi nasıl olmalıdır? Son zamanların teknolojik imkanları gereksiz ve fazla yabancı sözcük kullanımını artırır mı? Husus ile alakalı fikirlerinizi yorumlar kısmında bizlerle paylaşabilirsiniz.

Kaynak: Webtekno

🔥10

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir