Unutulan bir Orta Çağ alışkanlığı: Günde iki uyku

Beşerler ortalama 1000 yıl süresince günde iki kere uyudu: Bir akşam, bir de sabah. Niye bu türlü yapıyorlardı? Bu alışkanlık nasıl ve niye kayboldu?

Anası, kalkıp mütevazı meskenlerinin ateşinin başına yerleşmiş ve pipo içmeye başlamıştı. Tam o sırada pencerede iki adam belirdi. Annesine, hazırlanıp kendileriyle gelmesini söylediler.

Jane ondan sonra mahkemede, annesinin bu şahısları bekliyor suretiyle göründüğünü söylemişti. Anası onlarla çıkmış sadece gitmeden evvel kızının kulağına “Güzelce yat, ben sabah yine gelirim” demişti. Tahminen annesinin gece yapması ihtiyaç duyulan bir işi vardı, tahminen de başı beladaydı ve meskenden çıkmanın tehlikeli bulunduğunu biliyordu.

Sonuçta, Jane’in anası kelamını tutamadı, meskene tekrar asla dönmedi. O gece vahşice öldürülmüştü ve sonraki günlerde cesedi bulunmuştu. Bu cinayeti kimin ne için işlediği hiçbir zaman çözülmedi.

Ortalama 300 yıl sonrasında 1990’lı yılların başlangıcında tarihçi Roger Ekirch, Londra’daki Kamu Kayıtları Ofisi’nin kemerli girişinden geçiyordu.

Ekirch, 1838-2003 yılları ortası Birleşik Krallık Ulusal Arşivleri’nin saklandığı bu görkemli gotik binadaki sonsuz raflardaki eski parşömen kağıtlar ve el yazmaları ortasında Jane’in mahkeme tabirini buldu. Bu sözdeki bir şeyin oldukca garip bulunduğunu düşündü.

Aslına bakarsak Ekirch arşivlerde, tarihte gece saatleriyle ilgili kitabı için araştırma yapıyordu. Bunun için Orta Çağ’ın başlarından Endüstri İhtilali’ne kadar olan periyodun evraklarını taramaya karar vermişti.

Uyku ile ilgili kısmı yazma mevzusunda canı sıkkındı. Uyku tüm toplumlarda ve devirlerde gerek duyulan, üstelik biyolojik olarak değişmez bir yaşam ögesi diye düşünüyordu. Yeni bir şey bulabileceğinden oldukca kuşkuluydu.

Mahkeme tanıklıklarını, araştırması için bilhassa aydınlatıcı bulmuştu.

ABD’de Virginia Tech Üniversitesi’nden Profesör Ekirch tanıklıklar için “Toplumsal tarihçiler için muhteşem birer kaynak bunlar. Sıkça cürümle ilgisi olmayan faaliyetler hakkında da konuşuyor beşerler bunlarda” diyor.

Lakin Jane’in tanıklığını okurken, 17. yüzyıl hayatına ilişkin daha evvel asla rastlamadığı oldukca coşku verici iki söz dikkatini çekiyor: “İlk uyku”.

Ekirch, “Orijinal belgeyi söz kelime aktarabilirim” derken sesinden, yapmış olduğu keşfin heyecanını onlarca yıl sonrasında hala sezmek mümkün.

Jane, mahkemedeki tanıklığında iki adam konutlarına gelmeden çabucak evvel, nasıl annesiyle beraber akşamın birinci uykusundan yeni uyandıklarını konu alıyor. Buna ek bir izahat yok. Birinci uyku terimi büsbütün olağan bir şeymiş suretiyle geçiyor.

Birinci ya da birinci uyku terimi, geceyi ikiye bölen bir de ikinci uykunun varlığına işaret ediyor.

Bu öylesine tekil bir tuhaflık mı, yoksa daha değişik bir şeyin ipucu muydu?

BİRÇOK KAYNAKTA GEÇİYOR

Ekirch senelerce arşivleri tarıyor ve bu – ondan sonra iki fazlı uyku diye adlandıracağı- gizemli çift uyku olgusuna oldukca sayıda daha atıf buluyor.

Bunların kimisi oldukca basit. Sözgelişi dokumacı Jon Cokburne’ün tanıklığında öylesine geçiyor. Sadece mesela Yorkshire’ın East Riding nahiyesinden Luke Atkinson’unki suretiyle oldukca daha karanlık olanlar var. Atkinson, karısının tanıklığına nazaran bigün iki uykusunun ortasında sabaha yanlışsız bir katliam işliyor ve gece uykuları ortasında karanlık işler çevirmek için diğerlerinin konutlarına giriyor.

Profesör Ekirch araştırmasını yazılı kayıtların bulunmuş olduğu web veri tabanlarını da kapsayacak halde genişlettiğinde iki uyku olgusunun başta düşündüğünden oldukca daha yaygın ve “düzgüsel” bir şey bulunduğunu fark ediyor.

İki uyku William Baldwin’in 1561 tarihindeki Kediye Dikkat isminde gülmece kitabında da geçiyor. Bazılarına nazaran tarihin birinci romanı olan bu yapıt, ürkütücü tabiat ötesi güçlere haiz bir kedinin lisanını öğrenen bir adamın kıssasını anlatır.

Fakat tüm bunlar buz dağının yalnızca görünen kısmıydı. Ekirch yüzlerce mektupta, günlükte, tıbbi metinlerde, felsefi denemelerde, gazete makalelerinde ve tiyatro oyunlarında gecede iki kere uyumaya verilen binlerce referans buldu.

Bu zamanı alışkanlık “Old Robin of Portingale” suretiyle baladlara bile girmişti:

“Ve birinci uykundan kalktığında, sıcak bir şey içeceksin ve bir sonraki uykundan kalktığında acıların dinecek…”

İKİ FAZLI UYKU

İki fazlı uykunun Orta Çağ’da yalnızca İngiltere’ye mahsus bir alışkanlık da olmadığı anlaşılıyor. Endüstri öncesi birçok toplumda da görülüyor.

Birinci uykuya İtalya’da “primo sonno”, Fransa’da “premier somme” deniyor. Hatta Ekirch; Afrika, Cenup ve Cenup Doğu Asya, Cenup ABD ve Orta Doğu’daki kimi bölgelerde de çift uyku alışkanlığı olabileceğine dair deliller bulmuş.

1555 senesinde sömürgecilik yıllarında Brezilya’da Rio de Janeiro’da kaleme alınmış bir metinde Tupinamba halkının birinci uykularından sonrasında akşam yemeği yedikleri anlatılıyor. Umman kökenli bir 19. yüzyıl metninde, lokal halkın akşam 22.00 olmadan birinci uykularına yatmış olduğu kaydediliyor.

Ekirch iki uykunun Orta Çağ’a özgü dönemsel bir alışkanlık değil 1000 senelik bir periyotta kısaca oldukca daha uzun bir mühlet birçok bölgede en yaygın ahenge alışkanlığı olduğundan kuşkulanmaya başladı. Tahminen de tarih öncesi birinci insanlardan devraldığımız “düzgüsel” buydu.

Bulabildiği en eski çift uyku referansı MÖ 8. yüzyılda kaleme alınmış epik Yunan öyküsü Odysseia’dan, sonuncusu de 20. yüzyıl başlarındandı. Sonrasında çift uyku olgusu ortadan kayboluyordu.

İki uyku nasıl uyunabiliyordu? Ve bu kadar yaygın ve büsbütün olağan bir alışkanlık nasıl büsbütün unutulabildi?

Getty Images

DEĞERLİ BİR VAKİT DİLİMİ

17. yüzyılda uyku şöyleki bir şeydi:

Saat 21.00 ile 23.00 ortasında, bulabilecek kadar talihli olanlar samanla dolu şilteler ya da örtülere, fakirler çıplak döşemeye, daha zengin olanlar kuş tüyünden şiltelere uzanıp bir-iki saat uyuyordu.

O vakitler beşerler ekseriyetle birebir odada birbirine sokularak -tahtakuruları ve bitlerle beraber- ya da gezi ediyorlarsa tanımadıkları beşerlerle beraber uyuyorlardı.

İstenmeyen durumlar yaşanmaması için uyumanın belli toplumsal kuralları vardı. Birbirine değmemek, oldukca fazla kıpırdanmamak gerekiyordu. Ayrıyeten belli ahenge pozisyonları da vardı. Mesela kız evlatları yatağın bir yanına, en büyük kız duvara en yakın olacak halde sıralanır sonrasında anne ve baba, onun yanına da oğlan evlatları tekrardan yaş sırasıyla yatar, aile üyesi olmayanlar da daha ötede yatardı.

İki saat kadar sonrasında beşerler bu birinci uykudan tıpkı bugün sabah uyanıldığı suretiyle resen uyanmaya başlardı. Gece uyanık geçirilen saatler ekseriyetle sabaha karşı 1.00’e kadar sürerdi.

Uyanık kalınan saatlere “nöbet zamanı” denir, bu aralıkta ay ve yıldızların ya da mum ya da gaz lambalarının ışığında şaşılacak kadar oldukca yararlı ve basit iş yapılırdı.

Köylülerin o saatlerde meydana getirecek işleri oluyordu. Hayvanları denetim etmek, dikiş dikmek, yün eğirmek, odun yontmak suretiyle birçok iş yapılıyordu.

Ekirch’in bulmuş olduğu bir metinde bir hizmetkar Westmorland’daki işvereni için gece yarısıyla sabaha karşı 02.00 ortasında bira mayalıyordu. Kuşkusuz karanlık hatalılar için de Yorkshire’daki katil suretiyle gölgelere karışıp saklı işler yapmak için fırsatlar sunuyordu.

Lakin iki uyku ortasındaki bu “nöbet” tıpkı vakitte dini faaliyetler için de ayrılabiliyordu. Hristiyanların hususi olarak bu zaman dilimi içinde ettikleri hususi dualar ve ibadetler vardı.

Hayata felsefi yaklaşanlar bu saatlerde yaşamın manası ve yeni fikirlere baş yorabilirdi.

18. yüzyılın ikinci yarısında Londralı bir tüccar, geceleri aklına gelen parlak fikirleri bir kenara kaydetmeye yarayan “gece hatırlatması” isminde bir çeşit defter buluş etmişti.

Sadece “nöbet” tıpkı vakitte toplumsallaşma ve cinsellik açısından da kıymetli bir zaman dilimiydi.

Ekirch, “At Day’s Close: A History of Nighttime” (Günün Bitişi: Gece Saatlerinin Zamanı) isminde kitabında insanların birinci uykudan sonrasında sıkça yatakta kalıp söyleşi ettiklerini konu alıyor. Bu acayip gece saatlerinde yatakta meydana getirilen konuşmalarda beşerler tahminen de gündüz konuşmayı daha güç buldukları daha samimi bahisleri gündeme getirebiliyorlardı.

Yataklarını diğerleriyle paylaşmanın lojistik sıkıntılarıyla karşı karşıya olan eşler için de bu saatler fizikî yakınlık için bir fırsat olabiliyordu. Tüm gün vücut gücüyle çalıştılarsa birinci uyku ile birazcık bitkinlik atıyor ve tahminen de yalnız kalma fırsatı buluyorlardı.

Beşerler gece birkaç saat uyanık kaldıktan sonrasında ekseriyetle yine yatıyordu. Bundan sonraki evreye “sabah uykusu” deniyor ve bu da gün doğumuna kadar ya da uykuya geçiş saatine bağlı olarak birazcık daha uzun sürebiliyordu.

Getty Images

TARİH ÖNCESİNDEN MİRAS

Profesör Ekirch’e nazaran Klasik Devir’de iki uykunun yaygın bulunduğunu gösteren evraklar var. Yunan yaşam öyküsü müellifi Plutark’in MS 1. yüzyıldaki, Yunan gezgin Pausanyas’ın, Romalı tarihti Livy’nin ve ozan Virgil’in MS 2. yüzyıldaki yapıtlarında referanslar bulmak mümkün.

Ondan sonra çift uyku Hristiyan toplumları tarafınca benimseniyor. Onlar da bu iki uyku ortasındaki vakti dualar okumak ve günah çıkarmalar için iyi bir fırsat olarak değerlendiriyorlar.

MS 6. yüzyılda Aziz Benedict rahiplerin gece yarısı kalkarak bu formda yakarma etmesini istiyor ve bu düşünce giderek Avrupa’ya yayılıp vakitle kitleselleşiyor.

Lakin uykuyu bölmenin yararlarını keşfeden tek hayvan insan değil. Çift uyku tabiatta da var ve birçok cins iki ya da daha oldukca bölünmüş uykular uyuyor. Bu onların hem günün en yararlı saatlerinde etkin kalabilmesini, yiyecek bulabilmesini hem de öteki hayvanlara yem olmamasını sağlamaya yarıyor.

Bunun bir örneği halkalı kuyruklu lemurlar. Madagaskar’ın bu kırmızı koca gözleriyle ve halkalı siyah beyaz kuyruklarıyla malum cinsinin tarih öncesi insanlara benzeyen ikiye bölünmüş bir uyku sistemi var. Böylelikle hem gece hem gündüzün belli kısımlarında uyanık olabiliyorlar.

Kanada’daki Toronto Mississauga Üniversitesi’nden Uyku ve İnsan Evrimi Laboratuvarı Başkanı David Samson primatlar ortasına 24 saatlik uyku ve uyanıklık müddetleri bakımından geniş bir çeşitlilik bulunduğunu söylüyor.

Ekirch uykunun bir vakitler değişik zamanlamaları olabileceğini düşünmüştü lakin birinci kere 1995 senesinde Amerikan New York Times gazetesinde piyasaya çıkan, bir uyku deneyiyle ilgili makaleye ulaştığında oldukca şey değişti.

Gözlem Zihin Sıhhati Ulusal Enstitüsü’ndan uyku bilimci Thomas Wehr tarafınca 15 adam üstünde yapılmıştı.

Birinci hafta deneklerin olağan ahenge kalıpları gözlemleniyor, ondan sonra geceleri ışıklandırma imkanı ortadan kaldırılarak ışıklı saatleri 16 saatten 10 saate kadar düşürülüyordu. Denekler bu vakti penceresi ya da ışığı olmayan büsbütün karanlık birer odada geçiriyordu. Müzik ya da antrenmana müsaade verilmiyor ve onun yerine dinlenmeye ve uyumaya yöneltiliyorlardı.

Deneyin başlarında tüm denekler olağan ahenge alışkanlıklarına sahipti. Tek bir defada gece geç bir saatten sabaha kadar uyuyorlardı. Lakin gözlem ilerledikçe inanılmaz bir şey oldu.

10 saatlik aydınlık verilen 4 haftadan sonrasında deneklerin ahenge kalıpları büsbütün değişmişti. Artık uykularını tek bir yatışta değil tıpkı uzunlukta iki kesimde uyuyorlardı. Ortada 1 ila 3 saat uyanık kaldıkları bir süre oluyordu.

Uyku veren melatonin hormonu ölçümleri, deneklerin gövde saatlerinin de buna uyum sağladığını gösteriyordu. Şu demek oluyor ki uykuları biyolojik seviyede öteki bir formda düzenlenmişti.

Wehr bu deneyle iki fazlı uyku kanısını ortaya koyuyordu. Ekirch bu makaleyi okurken düğünü ve evlatlarının doğumundan sonrasında yaşamının en heyecanlı anlarını yaşadığını söylüyor.

Yapmış olduğu zamanı araştırmanın nasıl bu bilimsel deneyle mükemmel halde örtüştüğünü anlatmak için Thomas Wehr’e yazdığı mektubun, Wehr’i de kendisi kadar heyecanlandırdığını konu alıyor.

Daha yakın bir tarihte Kanada’daki Toronto Üniversitesi’nden David Samson tarafınca meydana getirilen bir araştırma da, enteresan bulgularla Wehr ve Keirch’in tezlerini doğruluyordu.

David Samson, 2015 senesinde değişik üniversitelerden bilim insanlarıyla ve Madagaskar’ın kuzeydoğusunda herkesten uzakta yaşayan Manadena toplumundan gönüllülerle ortaklaşa iş içinde bir araştırma yürüttü.

Manadenaların yaşamış olduğu büyük köy bir ulusal parka bakıyordu. Burada elektrik gitmediğinden geceleri neredeyse binlerce senedir olmasıyla birlikte karanlıktı.

Deneye katılan birden fazla tarımla uğraşan Manadenalardan aktimetre adı verilen, insan aktivitesini hissedip izleyen gelişkin bir aygıt takmaları istendi. Böylelikle 10 süresince uyku kalıpları izlenecekti.

Samson, “Yapay aydınlatma kullanmayanlarda, gece 1-1.30’a kadar devam eden bir hareketlilik bulunduğunu gördük. Sonrasında gene uyuyor ve hareketsiz oluyorlar, ekseriyetle güneş doğarken yine uyanıyorlardı” diyor.

Bu da aslına bakarsak iki uyku kalıbının yok olmadığını bugün dünyanın kimi yerlerinde hala geçerli bulunduğunu gösteriyordu.

YENİ BİR SOSYAL BASKI

Bu araştırmayla bir arada Ekirch insanlığın niye 19. yüzyıl başlarından itibaren iki uyku sistemini terk etmeye başladığını da anlamaya başladı.

Saatlerle belirlenen diğeri tüm davranış kalıplarımız suretiyle bunun karşılığı da Endüstri İhtilali idi.

Ekirch, “Suni aydınlatma giderek yaygınlaştı ve gelişti. Evvel gaz lambası vardı. Birinci kere Londra’da kullanılmaya başlamıştı. Sonrasında yüzyılın sonlarına gerçek elektrik geldi. İlaveten suni aydınlatma da insanların gövde ritimlerini değiştirmenin yanı sıra daha geç saatlere kadar uyanık kalabilmelerini sağlamış oldu” diye ekliyor.

Ne var ki beşerler gece saat 21.00’de yatağa gitmiyor olsa da sabah tıpkı saatlerde kalkmaları gerekiyordu. Hasebiyle dinlenme müddetlerinden kaybetmişlerdi. Ekirch bu gelişmenin, uykunun ağırlaşması ve derinleşmesine niçin bulunduğunu düşünüyor.

Nüfusun gövde saatini değiştirmesinin yanısıra suni ışıklandırma zamanı gelişimi içinde evvel insanların birinci uykularını uzatıp ikincileri kısaltmaya başladı. Ekirch “Bu değişimi 19. yüzyılda 10’ar senelik devirlere baktığımda görebiliyordum” diyor.

Suni ışıklandırma her şeyi açıklamasa da 20. yüzyılın sonuna gelindiğinde iki uyku kalıbı büsbütün yok olmuştu. Endüstri İhtilali yalnızca teknolojimizi değil biyolojimizi de değiştirmişti.

Getty Images

YENİ BİR TASA

İnsanlığın uyku kalıplarındaki değişikliğin kıymetli bir yan tesiri uykuya yaklaşımların da değişmesi. Sözgelişi oldukca uyuyanları suçlama ya da erken kalkma ve üretken olma telaşı suretiyle.

Ekirch bulgularının en sevinç verici istikametinin, gece yarısı uykusu kaçarak uyanıp uyuyamayanlarla ilgili bulunduğunu söylüyor.

Uyku kalıplarımızın büsbütün değişmiş olması sebebiyle gece uyanmanın insanlarda ürkü duygusu yaratabildiğine dikkat çekiyor.

“Bu problemi hafife almak için söylemiyorum. Ben kendim de uyku düzensizliği problemi çekiyorum. Bunun için ilaç alıyorum” diyen Ekirch, buna karşılık insanlara, insanlığın 1000 yıl süresince gece yarıları uyandığı anlatıldığında telaşlarının bir seviyede azaldığını söylüyor.

Ne var ki Ekirch, araştırmasının sonucu olarak beşerler lambalarını bir kenara atıp uykularını ikiye bölmeye girişmeden evvel bir şeyi vurgulamak istiyor: İkili uyku sistemini terk etmiş olmamız bugünün uykularının kalitesinin daha makûs olduğu manasına gelmiyor.

Ekirch uyku meselelerinin oldukca yaygın olduğuna ilişkin oldukca sayıda habere rağmen 21. yüzyılın “uykunun altın çağı” bulunduğunu düşünüyor. Her şeyden evvel insanlığın kıymetli bir kısmı evvelki çağlarla kıyaslandığında artık gece yatağında öldürüleceğinden ya da donacağından tasa etmiyor. Bitler ve tahtakurularına katlanmak zorunda değil. Yangın tehlikesi ya da oldukca sayıda beşerle beraber ahenge mecburiyeti de görece azaldı.

Hülasa tek kesim uyku tahminen “naturel” değil. Sadece ergonomik şiltelerimiz ya da modern hijyen ortamlarımız da bir o denli “naturel” değil. Daha değerlisi Ekirch’e nazaran şartlar değişti ve artık geri dönüş söz mevzusu değil.

Hasebiyle yataklarımızdaki samimi gece sohbetlerini, hayal tabirlerini, felsefi seyahatleri kaçırıyor olabiliriz lakin en azından fizikî olarak ve güvenlik açısından daha rahat uyuduğumuzu söyleyebiliriz.

Kaynak: Cumhuriyet

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir