Usta işi bir roman: Yüzünü Sıyır Karanlığından

Luk Çokum’un en kıymetli özelliklerinden biri edebiyatında daima değişiklik ve gelişim göstermesidir. Edebiyatını, kanısını daima geliştiriyor yeni dünyalara bakıyor, keşifler yapıyor. Hatta ona “değişimin” müellifi demek bile mümkün. Müellifler ekseriyetle birinci kitaplardan hatırlanır lakin son kitaplarındaki değişiklik gereğince kim bilir. Luk Çokum da ekseriyetle birinci kitaplarıyla biliniyor. Meğer son devir romanlarında kıymetli bir değişiklik var ve daha ustalıklı, olgunluk işi metinler.

Faili meçhuller, baba-oğul çatışması, aşk, İstanbul, roman, tiyatro, berbatlığın örgütlenmesi, tutku, iki bayanı birden seven adamın açmazları, hayallerin gerçekle ilişkileri, bayanların cemiyet içindeki yeri Luk Çokum’un son romanı Yüzünü Sıyır Karanlığından romanının anahtar sözleri ve temaları. Romanın anlatıcısı Yetkin’in yazmakta olduğu romanı izah ederken söyledikleri bir manada romanı da tanımlar: “Roman yazıyorum… Yaşantılar işte… Aşk var, aşklar, geleceğin karanlıkları, toplumsal çalkantılar içinde yitirdiklerimiz, acılar karnavalı. Karnaval işte, üstünde tepindiğimiz acılar.”

Roman her insanın bir ideali için yaşamış olduğu, tutuklandığı, vefatı kıymetine roman yazdığı, şovlara katılmış olduğu ve bu ülkünün bedelini ödediği bir zaman dilimini anlatır. Ana tema olarak da ülkedeki faili meçhullerin perde gerisini kıssa eder. Emniyetin içindeki tetikçi çeteler, kendi makus emellerine karşı gelen insanları yok etmektedir. Ne var ki roman böylesine siyasal bir mevzuyu ele almakla beraber bir siyasal romandan oldukça insanı merkeze alan bir roman görünümündedir.

Roman istihbaratta çalışan ve yaşamı komünist izi sürmekle geçen polis baba (Eşref Köklüce) ile kendini toplumcu olarak pozisyonlandırmış romancı ve üniversite hocası oğul (Yetkin Köklüce) ortasındaki çatışma tabanı üstüne oturur. Baba, oğlunu kendi anlayışına nazaran biçimlendirmek ister, onun üstünde baskı kurar, küçümser âdeta oğluyla savaşır. Oğul ise kendine apayrı bir dünya kurmaktadır. Baba karanlık bir ülkenin sembol kişiliğini simgelerken, oğulun bilinçaltında ise sevecek, saygı duyacak bir baba arayışı vardır…

Ne var ki babasının kuşkulu vefatıyla beraber, babasının geçmişini aramaya koyulan Yeterli değişik bir baba ile karşılaşır. Bu arayışı esnasında Türkiye’nin içinden geçmekte olduğu karanlık ilgileri, sömürüyü, kaosu ve yönetim zafiyetini de keşfeder. Bu bir manada babasının geçmişi üstünden derinlikli bir Türkiye okumasıdır. Babasının vazife yapmış olduğu sırada emniyette kimi aksaklıkları fark ettiğini, kimi yaraları kaşıdığını, karanlık cinayetlerin duyumlarını aldığını öğrenir. O aslen birilerini takip ederken, birileri de onu takip etmektedir. Babasının gerisinden en yakın arkadaşı devrimci Atalay’da bir faili meçhule kurban harcama.

Romanın kahramanı ve anlatıcısı romancı Yeterli tüm bu vakaları yazdığı Yollar Islaktı romanında gündeme getirir. Tam da bu roman üstünden Yeterli takibe uğrayıp rahatsız edilir. Zira büyük sermayelerin uzağında yalnız biridir ve zülfüyâre dokunan şeyler yazmıştır. Güç odaklarını rahatsız eden Uzman için “Bir formda sileceğiz…” sonucu verilmiştir. Psikopat ve rezil bir grup tetikçi seçilecek ve gereği yapılacaktır. Lakin anlatıcı Yetkin’in imzaladığı bir kitaba yazdığı kelamlar neredeyse tüm oyunu bozacaktır. Bu çetenin içindeki Numan düşünce değiştirir ve infaz timine müdahale eder.

ROMANLAR ÜZERİNE BİR DOMAN

Romanın karakterleri: Yetkin’in sevgilisi Sahil tiyatrocu ve ressam, babanın sevgilisi Fulya tiyatrocu, anlatıcının yakın arkadaşı Atalay Dizdaroğlu siyasal tarih emek harcamaları icra eden öğretim üyesi, tiyatro çevirileri icra eden Rengin Teyze, sosyoloji profesörü Sadi Tükenmez, yayıncı Bedri Demirhan, üniversitede asistan Adnan, sahne direktörü Onur, müzisyen Şeyda olunca hâliyle roman da sanat, edebiyat merkezli bir anlatıya dönüşür. Tiyatro, romanın ana vurgularından biridir. Hem tiyatronun yapısı hem de toplumsal fonksiyonu roman süresince örneklenerek tartışılır.

Başka taraftan romanın kahramanının hem sosyolog hem de romancı olması roman kuramı üstüne bir münakaşaya taban yaratır. Sayfalarca roman tartışması yapılır, romanının kuramları ve fonksiyonu gündeme gelir: “Roman oldukça kuvvetli bir söz aracıdır. Siyasetçilerin anlattığı hayal klişelerini dümdüz eder. Dünyanın ve yaşamın, yöneticilerin telaffuzlarından ve siyasetçilerin anlattığından öteki bir şey bulunduğunu söyler roman. Roman hatası, bir palavrası görür ve gösterir. Tüm bir kainatı hisseder, hissettirir.” Bilhassa kurmaca-gerçeklik alakası öne çıkarken, romanı tümüyle güncelle teğe bir temaslı bulunduğunu düşünenler romancıyı infaza kadar giden bir harekete girişirler.

İSTANBUL KIYMETLİ BİR KARAKTER

Luk Çokum Yitik İstanbul, İskele Gazinosu, Tek Kalan Fincan suretiyle kitaplarında bir kentin nasıl algılanacağının örneklerini vermişti. Bu romanda da ana karakterlerinden biri İstanbul’dur. Roman, kentin ruhuna inen, İstanbul’un kalbini ortaya koyan emsalsiz tasvirler, çağrışım ve göndermelerle doludur. Roman birazcık da İstanbul’un kalbine bir seyahattir. İstanbul’un eşi olmayan fonu zaman vakit öne çıkıp bir karakter düzeyine yükselir: “Bu kente, bu Nuruosmaniye aydınlığına, Sultanahmet güvercinlerine ve gölgeliklerine yakıştırdık biz. Meydanların kendi halinde halkına, curcunalı satıcılarına, kara tavalarda balık kızartıp ekmek ortası satan Karaköy balıkçılarına, Galata’nın loş, yıpranmış yapılarına, kahvelerine ve İstiklal Caddesi’nin, soğuğu insanı çarpan kaldırımlarından ılık sinemalarına. Sen Bizans’la da hoştun İstanbul. Bunu Sultan Fatih de görmüş olmalıydı. Kuşkum yok asla, hoşun güzel bakanlarca görülebildiği suretiyle.” Semtlere nazaran karakterler değişmiş olur: “Meserret’in bitkin Kocamustafapaşalı yüzü silindi ve onun yerini Küçüksuyu kıyısındaki motelin renkli masaları keyifli, iştahlı yüzleri aldı.”

İstanbul’un yeni yüzünü, yeni göçleri, yeni semtleri ise şöyleki tasvir eder: “Yeni semtler kuruluyordu; yeni göç dalgaları, ansızın yolunu şaşırmış rüzgârlarla sürüsünden ayrılmış, ana gövdeyi kaybedip dağılmış kuş kafileleri suretiyle kent kenarlarına, kent uzantılarına dökülüyor, saçılıyorlardı. Güya bu tarz şeyleri Anadolu’nun şurasından, burasından derleyip yalnızlıklardan, yoksullaşmalardan tahminen yaşam savaşlarının mağlubiyetinden sonrasında önlenemez bir güç, buralara itiyordu.” Kentin değişen yüzü bir diğeri yerde şöyleki gerekçelendirilir: “Mavimsi bir aydınlık ağ geriyor üstümüze. Oh karşı taraf, boş zirveler gülümsüyor. Ayazağa, vakitle dolar mı oralar, o hoş aydınlık yiter mi? Tahminen gökdelenler yapılır oralara da. Artık isterler bizim insanlarımız da New York’a benzesin İstanbul’umuz diye. Özenti mi diyelim, o da var bir de doğal yapılaşma kâr ve rant işlerini yaygınlaştırma…”

DİL VE ANLATIM

Romanın art planında ülkede doların vahim yükselişi, esnafın kepenk indirmesi, birçok firmanın batkı etmesi suretiyle ekonomik kriz, diğeri taraftan da 28 darbesi suretiyle hem siyasal hem de toplumsal bir kaos yaşanmaktadır. Roman siyasal cinayetlerle ilerlerken okurda bir polisiye tadı da bırakır. Ülkedeki faili meçhullerin izini devam eden roman karanlık cinayetlerin perde ardını irdelemeye çalışır. Tam da bu kaotik ortamda var olmaya çalışan beşerler, aşkla, vefatla, doğrulukla sınanırlar.

Olayların izini sürmede duşun devreye girmesi ise parlak bir buluştur ve insanları yönlendirir. Roman karakterlerinden Meseret düşlerini anlatıp etrafını uyarır, bir manada yıkım habercisi üzeredir. Anlatıcı Yeterli de hayalleriyle karanlıkları aydınlatmaya çalışır. Romandaki kesimli ifade gizemi artırır. Roman kahramanları bir halde kendileriyle ilgili söz alır. Mektuplar, notlar ve konuşmalarda kendilerini anlatırlar. Roman bu manada yalnızca Yetkin’in bakış açısından birinci tekil kişi anlatılmaz kimi zaman üçüncü tekil kişi kimi zaman de roman kahramanları notlarla, mektuplarla söz alırlar.

Bilhassa kar bir laitmotif olarak roman süresince karşımıza çıkar, etrafımızda dolaşır, nazlı nazlı yağar: “Kar, Bölme’den beri yeniden yağıyor, yumuşak inişlerle yüzümüze konuyor minik, hafifçe dokunuşlarla melek kanatları güya kar taneleri…” Diğer taraftan güzelce oturmuş, olgunlaşmış bir yaşam görüşü, perspektif roman süresince anlatıma serpiştirilir: “Her şey yaşandıkça rengini koyultur açıltır; say ki eski fotoğraf makineleriyle çekilen sinemaların karanlık banyoda negatiften gerçek hale dönüşümü suretiyle. Karanlık oda sonrası şekillenmiş fotoğraflar konu alıyor sana biçimleri, siyahı beyazı…”

Romanda yaygın kullanılmayan kimi sözler dikkat caziptir: “Denizin dinlenik mavisi.”; “Ben çocuğum olmamasına göyünürdüm.”; “Hücrelerime girmişti. Duraladık.”; “Her şey yaşandıkça rengini koyultur açıltır.”; “Çekinmeli sesi.”; “Deliler suretiyle sarılıştık.”; “Uğru suretiyle bakına ede.”; “Üzgünlüğümüzde yanımızda bulacağımız.”

EDEBİYAT VE SİYASET

Sanat yapıtı, ideolojiden kopuk değildir lakin ideolojik bir yapının objesi de değildir. Burada tartışılmayacak olan, kuşkusuz sanatın kendi kurallarına, gereklerine ve güzel duyu oluşuna sadık kalması gerektiğidir: Aslolan yapıtın kendi iç tutarlılığıdır. Bu sözlerle, sanatın politika dışına itilmesini, yaşamdan, toplumsal meselelerden çekilmesini önermiyor, tümüyle ideolojik kodlar üstüne oturmuş, retorik ve didaktik bir söyleme yaslı angaje/partizan “siyasal sanat”la, siyaseti de kapsayan özerk sanat ortasına uzaklık konulmasının kıymetini vurguluyoruz. Zira problem, sanatın bu disiplinlerle ilgi içinde olmasında değil, kendi özerk yapısı haricinde bir öteki disiplinin buyruğuna girmesinde; dahası onu temsil etmeye soyunmasındadır. Sanat “eğlendirmek/hoşça zaman geçirtmek” ve “eğitmek/öğretmek” gayeleri ortasına sıkıştırılmamalıdır.

Kıymetli olan, yaşamsal/siyasal tecrübesi yapıta taşımak değil, onu, yapıtın gerekleri doğrultusunda gereği suretiyle biçimlendirebilmektir. Yaşanmış olan dram ve trajedilerin edebiyat lisanındaki karşılığını, imgeleri, biçimlerini bulmak gerekir. Yalnızca direniş coşkusuna yaslanan, duygusal/ruhsal yoğunluk ve derinlikten yoksun bir edebî metnin muvaffakiyetinden söz edilemez. Kaba, pişmemiş hislerle ve didaktik telaffuzla yazınsal tepe yakalanamaz. Dram, insanoğlunun erdem ve büyüklükleriyle zaaflarının çatışmasından doğar. Yapıt ise bu drama uygun biçimsel yapının inşasından…

Pek oldukça muharrir “politika”i edebiyatlarının merkezine koymalarına karşın, toplumsal mevzuları, bildik kolaycı yaklaşımlarla, popülist anlayışlarla değil, edebî tıbbın gerektirdiği güzel duyu yaklaşımlarla, inceliklerle işlemişlerdir. Yapıtlarda toplumsal problemlerin insan üstündeki tesirleri yansıtılırken rahatsız edici bildiri zorlaması görülmez, vakalar slogandan fazla minik detaylarla aktarılır. Bu muharrirler, politik mesajın nasıl nesnelleştirilerek anlatılabileceğinin iyi örneklerini verirken, gerçeği anlatmanın her zaman pek oldukça istikameti bulunduğunu, çeşitli biçimler deneyerek nitelikli eserlerle ortaya koymuşlardır.

Luk Çokum’un roman anlayışının merkezinde insan vardır. İnsanın bilhassa ruhsal boyutlarını irdelemeye çalışır. Politik problemler, ekonomik sıkıntılar fert üstünden, ondaki tesiri üstünden aktarılır. Çokum son romanı Yüzünü Sıyır Karanlığından da roman-siyaset ilgisinin nasıl olması gerektiğine ilişik probleminin dengeli bir örneğini ortaya koyar.

KAYNAK: YENİ ŞAFAK

Kaynak: Haber7

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir