Vakanüvis, Osmanlı’daki Ramazan Tenbihnâmeleri’ni kaleme aldı

Ramazan Tenbihnâmeleri

Vakanüvis

Ramazan, Müslüman toplumlarda uzun asırlar süresince günlük dünyadaki oldukça derin tesirleriyle yer alırdı.

Bu toplumlar içinde Müslüman Türklerin yaşamış olduğu bölgelerde, hassaten Osmanlı coğrafyasında sadece en o kadar da başşehir İstanbul’da ise Ramazan için adeta “seferberlik” duyuru edilirdi.

Cemiyet, bu ayda yakarma pratiklerini en ağır şekilde yaşarken, devlet de kamusal otoritesini kullanarak ruhuna, adabına uygun bir Ramazan geçirilmesi için ihtiyaç duyulan çabucak her şeyi düzenlerdi.

Devlet, bir taraftan ‘Batılılaşıyor’, bir taraftan da dejenerasyondan çekiniyordu

Osmanlı’da “devlet aklı”, Ramazan’ı şahsî bir inanç uygulaması olarak görmezdi. Ramazan, ortaya çıkan oldukça değişik tezahürleri münasebetiyle bir tek oruç, teravih, Kur’ân ve benzerlerinden ibaret bir yakarma ayı, bunun sonucunda da bir tek “kişiyle Tanrı ortasında hususi bağlantılar demeti”nden ibaret belirli zaman dilimi olarak değerlendirilmezdi.

Bu yüzden de devlet; Ramazan’la direkt ilgileniyor, cemiyet nizamını temin ve devamı doğrultusunda yakarma yaşamı için uygun ortamı gerçekleştirebilmek maksadıyla birçok kaide getirir, düzenleme yapardı.

Ramazan Tenbihnâmeleri’nin klasik zamanlarda oldukça çoğunlukla görülmemesi, o dönemlerde dinî kuralların, pratiklerin, merasimlerin, yaşamın içine tam manasıyla nüfuz edişiyle alakalıydı. Ne zaman ki Batılılaşma hareketleri sürat kazanmıştır, o zaman devlet, cemiyet içinde Ramazan ayının dinî atmosferine, mehabetine ters gelebilecek mümkün tavırları frenlemek istemişti.

Tenbihnâmelerin Tanzimat devrinde ağırlaşması bundan dolayıydı.

Meskenler mamur ve temiz, kılık giysiler muntazam olmalı

Bu aydaki düzenlemeleri içeren Ramazan Tenbihnâmeleri, ehemmiyetleri hasebiyle “Takvim-i Vekayi”nin (Resmi Gazete) “Varaka-i Mahsûsalar” kısmında yayınlanmaktaydı.

Bu evraklar, Osmanlı başşehrinde, Ramazan ayıyla beraber, toplumun değişik taraflarına ışık tutmaktaydı. Serasker Hüsrev Paşa’nın İstanbul Kadısı’na hitaben değindiği 1834 Ramazan Tenbihnâmesi’nde şu mevzular ilgililerine talimatlandırılmıştı:

  • “Ramazan içinde Padişah II. Mahmud, namaz kılmak suretiyle zaman süre kimi mescitlere gidecektir. Bununla ilgili önlemlerin alınması, halkın buna uygun uyarı edilmesi.

  • Ramazan ayı süresince giysilerle ilgili genel asıllara uyulmalı, konak, konut dükkanların dış yüzleriyle önlerinin paklığına azamî titizlik gösterilmeli.

  • Bu hususlar; mahalle imamları ve muhtarlar tarafınca halka, Hancılar Kethüdası tarafınca da hanlarda kalanlara eksiksiz olarak duyurulacak, Seraskerlik’ce de takip edeni titizlikle gerçekleştirilecektir.”

Bu Tenbihnâmeyle ilgili olarak hemen sonra hazırlanan resmi bir evrakta; Padişah’ın Ramazan’da asker ve sivillerin durumlarını direkt görmek ve muhtaçlara yardım dağıtmak emeliyle sık sık tebdil-i giysiyle gezdiği, önlemlerin eksiksiz uygulandığını görmekten sevinç duyduğu söz edilmişti.

Teravihe devam edilmesi

Tanzimat’ın duyuru edilmesinden çabucak sonrasında, 5 Kasım 1839 tarihinde gösterilen Ramazan Tenbihnâmesi’nde de yeniden Ramazan ayına ilişik değişik ayrıntılar yer alırken, iki gün evvel yayınlanmış Tanzimat Fermanı’ndan da izler taşımaktaydı.

Buna nazaran; “Padişah’ın, her insanın, refah ve istirahat ve refah ve emniyeti için buyruklarının yerine getirilmiş olduğu, her ne kadar içinde bulunulan periyotta her insanın üstüne düşen vazifesi düzgünce bildiğine inanılmaktaysa da insanların hepsinin birebir olamayacağından hareketle manevî ve maddî dertlerle karşılaşılmaması niyetiyle kimi hususların hatırlatılmasının uygun olacağı” belirtilerek, şu mevzular lisana getiriliyordu:

  • “Görevi olanlar hariç, hepimiz yatsı ezanı okunduğunda mescide giderek teravih namazını kılacaktır. Cemaatin namazda bulunmuş olduğu esnada berber, tütüncü ve gibisi dükkânlarda oturanlar ‘te’dîb ve tekdir’ olunacaklardır.

  • Cemaati kalabalık olan başka mescitlerle beraber Bayezid Camii avlusu ve Çarşı’da bulunan hanımların rahatsız edilmemesinin temini. Bayanların da uygun olmayan giysilerle sokağa çıkmak suretiyle yakışıksız tutumlardan kaçınmaları.

  • Her insanın, her zaman, Tanrı’ın buyruklarına karşı gelmekten, Padişah’ın isteğine uymayan davranışlarda bulunmaktan sakınması.

  • Kimi kendüyi bilmez ve maazallahü Teâlâ helal ve haramı fark ve derk etmez makûleleri evkât-ı sâirede (öteki vakitlerde) bile dinen memnû olan muharremâta (yasaklanan şeyler) dair uygunsuzluğu mütecâsir olur (cüret eden) ve sekr (sarhoş) halinde bulunur ve görülür ise derhal hakkından terettüp eden (karşılık gelen) te’dîbât-ı şedide (ağır cezalar) icra olunacağı vazıhtır.”

Tenbihnâmede, oruç tutma ile zaman namazlarına dair rastgele bir tabirin yer almaması ise aksi bir durum düşünülmeyeceğinden kaynaklanmaktaydı. Lakin Tanzimat’ı takip eden seneler içinde bu bahislerde da aksaklıklar görülmeye başlanacağından, sonraki Tenbihnâmeler’de “oruç yenmemesi” ve “zaman namazlarına devam edilmesi” ikazları da yer alır olmuştu.

Hakikaten, 1843 Ramazan’ı için hazırlanan Tenbihnâme’de duyurulması ihtiyaç duyulan mevzular ortasında beş zaman namazda cemaate devam mevzusunun “sünnet-i müekkede” olduğuna dikkat çekilerek, Ramazan’da ise bu gerekliliğe daha da dikkat edilerek her insanın mescitlere gitmesinin bilhassa gerektiği vurgulanmıştı.

Metinde ayrıyeten; kimi bireylerin davranışlarına gereğince dikkat etmedikleri, bayanların çarşı ve pazarlarda dinen yasaklanmış, sakıncası aklen de açık olan giyim ve tavırlarda bulunmamalarının gerektiğine de işaret edilmişti.

Padişah memurların bu durumları aralıksız takip edip, gerekenlere sırasıyla “tenbih, te’kîd, men ve tahzîr” (uyarı, tekrarlama, sakınca ve sakındırma) uygulamalarını istiyordu. Evrakın bütünlüğü içinde ayrıyeten, mescitler çevresinde kadın adam ilgilerine dikkat çekilerek, vaaz dinlemek maksadıyla kadın adam yakın oturulmaması gereği de hatırlatılıyordu.

Bayanlar ince yaşmak giymesin, akşam ezanından sonrasında konuta gitsin

Ramazan Tenbihnâmesi’nde yer edinen diğeri bazı kararlar de şöyleydi:

  • “Hanımefendiler ince yaşmak kullanmayacak, otomobillerinin yanında genç ve süslü otomobilci ve seyisler götürmeyeceklerdir.

  • Erkekler, bayanların toplandıkları mahâl ve dükkânlarda oturmaktan şiddetle kaçınacaklardır. Bayanlar da yoksulluk olmadıkça dükkanlarda oturmayacaklardır.

  • Kumar oynamak her zaman Şer’an ve kanunen yasak olmasına rağmen, kimi kahvehane ve diğer yerlerde oynayanlar görülürse derhal cezalandırılacaktır.

  • Seyir, tenezzüh yerlerinde (piknik alanı) kadın adam karışık oturulmayacaktır. Kadın ve erkeklere her bir seyir yeri için değişik ayrı günler tahsis edilmiştir. Bu mevzuya dikkat edilecek, davranışlar terbiye hudutları içinde olacaktır.

  • Bayanlar saat 11’den (akşam ezanından bir saat ilkin) sonrasında dışarıda kalmayıp konutlarına döneceklerdir.”

Seneler ilerledikçe oruç tutmayla ilgili ikazların arttığı da görülmekteydi. 1850 Ramazanı (11 Temmuz – 9 Ağustos) için gösterilen Tenbihnâme’de; dine, edebe ve iffete uymayan davranışlardan uzak durulması uyarı edildikten sonrasında oruçlara hassaten dikkat edilmesi vurgulanmıştı.

Tenbihnâme’de ayrıyeten, hanımlardan otomobilli olanların seyisleri, otomobillerin yanlarında değil, önlerinde bulunmaları, Müslümanların haricindekilerin gündüzleri genel yerlerde açıkta yiyecek yememeleri, su ve sigara içmememeleri lisana getirilmişti. Bu son kararla ilgili, “Milel-i sâirenin (öteki milletlerden kişilerin) Ramazanda yiyip içip, çubuk tüttürmeleri hem bir riâyetsizlik ve hem de ekseriyâ arbedeyi mûcib (münakaşaya, çatışmaya sebep) olduğu”na da dikkat çekilmişti.

Gece sokağa fenersiz çıkılmasın, tiyatrolar edebiyle izlensin

Oruçla ilgili ihtarlar, on yıl sonraki bir düzenlemede de artarak devam etmişti. Her insanın, mescitlerde ve başka yerlerde zaman geçirmekte özgür olmakla beraber, gün uzunluğu Çarşı içinde, Sultan Bayezid ve Şehzadebaşı’na hakikat yol üstündeki dükkanlarda ve bilhassa buralardaki kahvehanelerle çaycı dükkanlarında oturulması yasaklanmıştı.

1850 tarihindeki bu Tenbihnâme’yle Sultan Ahmed ile Şehzade ve Lâleli Mescitlerinin bayanların namaz kılmalarına ve vaaz dinlemelerine ayrılmış olduğu da lisana getirilmişti.

  • “Bu mescitlere namaz vakitleri haricinde ve cami hademeleri haricinde erkekler girmeyeceklerdir.

  • -Geceleri kimse fenersiz sokağa çıkmayacaktır.

  • -Saz ve hayal (şov, tiyatro) olan yerlerde hepimiz ırz ve edebiyle oturacak, her zaman yasak olan kumarı oynayanlar ve mahalle ortalarında huzuru bozanlar cezalandırılacaktır.

  • Geçerli mazereti olmayan hepimiz oruç tutacak, mazeretliler de genel yerlerde oruçsuz olduklarını gösterirlerse, derhal cezalandırılacaktır. – Konutların önleri ve sokakların paklığına dikkat edilecektir.

  • Fişenk atmak ve mehtap (maytap) yakmak suretiyle halkı rahatsız edip, huzuru bozan davranışlardan hepimiz sakınacaktır.

  • İlgili memurlar bu Tenbihnâme kararlarının uygulanmasına dikkat ve itina göstereceklerdir.”

– Prof. Dr. Nesimi Yazıcı, “Ramazan Tenbihnâmeleri”, Ankara Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi Mecmuası, C. XLVI, Sayı II, Yıl 2005

Kaynak: Ensonhaber

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.