Vakanüvis yazdı: Batı ‘aklı’ domatesi zehirli sanıyordu

Tarihin eski, dolambaçlı yollarında birbirinden değişik, garip olayların olduğu bir vakıa.

Hatta bunların bazıları tam manasıyla bilgisizlik ve saçmalık yüklü.

Bir vakitler; evvel Avrupa vatanlarında, sonrasında ise ABD Birleşik Devletleri’nde domatesin zehirli zannedilmesi de tarihin en absürd işlerinden birisiydi.

İTALYAN “BİLİM ADAMI” ESKİ AHİT’İ YANLIŞ ANLAYINCA

Bu garip öykünün kökeninde, İtalyan nebat uzmanı Pietro Andrae Matthioli’nin, Eski Ahit’teki yiyeceklerle ilgili bir kısmı yanlış anlayıp, yorumlamasından kaynaklanmıştı.Domates, ABD kıtasında Aztek ve Maya ile kimi doğu ülkelerinin mutfaklarında uzun asırlardır olmasına rağmen Batı’da 1500’lerden itibaren görülmeye başlamıştı.

Matthioli ise o yıllarda yazdığı kitabında, Eski Ahit’te pek de uygun bahsedilmeyen “adam otu, altın elma ve it üzümü” familyasına domatesi de katarak eleştirel bir lisan kullanmıştı. Tıpkı nebat uzmanı, patlıcanı da zehirli yiyecekler ortasında saymıştı.

Keşifler devrinde kimi Batılı denizciler Aztek ve Maya bölgelerinde gördükleri domatesi 1500’lerin başlarından itibaren “Yaşlı Kıta”ya getirmişlerdi sadece “süs bitkisi” olarak.

Avrupa’da domates uzun mühlet park ve bahçelerde diğeri süs bitkileriyle beraber yetiştirilir, park estetiği için kullanılırdı. Birçok Avrupa sarayında da domates /zehirli elma”, bahçıvanların saray bahçelerini süslemek için kullandıkları bir bitkiydi.

İŞİN ASLI KURŞUN İÇERİĞİ YÜKSEK TABAKLAR

Domatesin “yanlış anlamalarla” süregelen Avrupa’daki yaşantısı, bir mühlet sonrasında diğeri bir yanlış manaya ile daha da karmaşık hale gelecekti. Batılı aristokratlar her şeye rağmen domatesi yemeye başlamışlardı.

Domates, pişmeden olarak salatada kullanıldığı suretiyle yiyeceklere de girer olmuştu. Lakin halk ortasında “zenginlerin domates yedikten sonrasında öldükleri” yollu şayialar yaygınlaşıyordu.

Aslen yavaş yavaş yoksullar de domatese alışıyordu fakat söylentilerden sonrasında bu yiyecek gene istenmeyenler kategorisine girmişti.

İşin ilginci, dar gelirliler de domates yemesine rağmen onların ortasında “domates yüzünden ölümler” görülmüyordu.

Zira olay bambaşkaydı… İşin aslı, kuvvetli Avrupalıarın kurşun içinde ne olduğu yüksek kalaylı tabaklar kullanmasıydı. Asiditesi oldukça yüksek olan domates, sofraya gelen kalaylı tabaktaki kurşunla etkileşime girince, sızan kurşun birçok aristokratın sıhhatini bozuyor, hatta yüklenilen aşır kurşun sebebiyle vefatlar görülüyordu. Yoksulların “bu şekilde bir derdi” yoktu, bu sebeple onların sık sık kalaylanması ihtiyaç duyulan kıymetli yiyecek grupları yoktu. O bölümün bilgileriyle domates asidi ile kalaylı tabaklardan sızan kurşun kontağını oluşturmak da mümkün olmadığından zavallı domates günah keçisi duyuru edilmişti.

DOMATES AMERİKA’DA DA YANLIŞ ANLAŞILDI

“Suçlanan yiyecek domates”in ABD kıtasındaki Avrupalılar nezdinde yeniden talihsizlikler yaşayacaktı. Yeni kıtada 17’inci asırdan sayıları artan kolonilerde domatese yeniden aralıklı durulmasında bu kere da bir berberin tesiri olacaktı. Bir “berber-cerrah” olan John Gerard, nebat bilimindeki bazı sözleri yanlış anlayıp, yanlış aktarınca domates bir kez daha “zehirli gıdalar” kategorisinde yer alacaktı.

Gerard, çürümüşlerinden yapmış olduğu müşahedelerle domates için, “Acı ve kokuşmuş bir lezzet” diyordu. Domatesin ABD’daki günlerinde ayrıyeten, bir solucanın domatesi zehirlemesinden meydana gelen yeni bir yanlış manaya daha ortaya çıkmıştı. Buna nazaran, bir solucan domatesi etkiliyordu.

Oysa solucan, patates veya patlıcana musallat olursa etkileşimini bu yiyeceklerde de gösteriyordu. New York’ta Dr. Fuller isminde bir adam da domatese musallat olan solucan için “bir çıngıraklı yılan kadar zehirli” diyordu. Nebat uzmanı Benjamin Walsh, her ne kadar, “Bu solucanın bir pire kadar bile ziyanı yok” dese de kendisine kulak asan olmuyordu.

MEYDANDA BİR SEPET DOMATES YEDİ, “BAKIN BİR ŞEY OLMADI” DEDİ

Domatesin makus talihinin değişmesi ise “Albay Johnson”un teşebbüsüyle gerçekleşecekti. Ziraatçi, bahçıvan, tarihçi, yargıç ve asker olan Robert Gibbon Johnson (1771 – 1850), zamanında yeniden tavan icra eden “domates zehirlidir” şehir efsanesine artık bir son vermek istemişti.

New Jersey Bahçıvanlık Derneği’nin başkanlığını da yürütenJohnson, 28 Haziran 1820’de Old Salem County Adalet sarayı Sarayı’na giderek, düşünüldüğü suretiyle zehirli olmadıklarını göstermek için halka açık bir formda bir sepet domates yemişti. Johnson’un gösterisini seyretmek için iki bine yakın şahıs meydana toplanmıştı.

Albay Johnson, domates yemeye başlamadan evvel domatesin zamanı üstüne bir konuşma yapmıştı. Robert Gibbon Johnson sonrasında ufak sepetindeki tüm domatesleri yemişti. Halk, heyecanla kendisini seyrediyor, ortalarında “Yiyor lakin bir şey olmuyor” diye hararetli hararetli konuşuyorlardı.

Albay Johnson, sepetindeki son domatesi de yediğinde kalabalıktan “Yapmış oldu, yapmış oldu ve o hala hayatta” sesleri yükselmişti. Johnson da kalabalığa, “Gördünüz işte, bir şey olmuyor” diye seslenmişti. Robert Gibbon Johnson’un bu gösterisinin akabinde domates ABD Birleşik Devletleri’nde tanınan bir yiyecek olmuştu.

Kaynak: Ensonhaber

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.