Vakanüvis yazdı: Dersimiz heykel

Daima, “bir heykel daha” haberleri yayınlayacak değiliz.

Bu kez da “heykel mevzuu”nu bilimsel niteliği olan ve zamanı boyutuyla işleyelim.

İşte ta antik çağlardan Cumhuriyet devrine kadar heykelin kıssasından detaylar…

HEYKEL: MİLYONLARIN ZİYARETİNE AÇIK BİR İDEOLOJİK AYGIT

Mustafa Kemal Üniversitesi Toplumsal Bilimler Enstitüsü’nden Mehmet Hasan Demirci’nin 2011 senesinde yazıya döktüğü, “Türkiye’de Heykel Sanatının İdeolojik Bir Vasıta Olarak Kullanımı” başlıklı, 134 sayfalık yüksek lisans tezi, mevzuyu en başından bugünlere taşıyor.

Teze nazaran, dünya üstünde birçok egemen ideolojinin, yönetimin hem tarihte hem de günümüzde heykele hususi bir önem vermesinin en temel sebebi, figüratif emek harcamaları kitlelerin daima gözü önünde bulunmasından kaynaklanıyor.

Bir fotoğraf, bir tablo, hususi bir mülkteki duvarda ya da fazlaca sonlu ziyaretçilerin olacağı bir galeride bulunurken, bilhassa anıtsal heykeller ise seneler ve seneler süresince milyonlarca insanoğlunun görebileceği kentlerin en merkezî bölgelerinde yer ediniyor.

Bu da heykelin tercih edilmesini kolaylaştırıyor. “Chevalier Jaucourt‟un “Ansiklopedi‟sinde, “Her periyotta, iktidarı ellerinde tutanlar, insanlarda hakikat hisler uyandırmak için fotoğraf ve heykellerden faydalanmışlardır” denilmekte.

ESKİ HEYKELLERDE DE HÜKÜMDARLAR BÜYÜK, DİĞER HER ŞEY KÜÇÜK YAPILIRDI

Eski toplumlarda heykel, baştaki kişinin iktidarının daha da “azametli” göstermek için kullanılıyordu. M.Ö. 1’inci yüzyılda Adıyaman, Kahramanmaraş ve Gaziantep vilayetlerini kapsayan coğrafyada kurulan Kommagene Krallığı’nın dev heykelleri Adıyaman’daki Nemrut Dağı’nda asırlardır duruyor.

Heykel alanı külliyen Kommagene Krallığı’nın enerjisini, ihtişamını göstermek suretiyle kurgulanmıştı. Bu alanda da krallığın diğeri bölgelerinde de daima dikkat edilen mevzu ise yalnızca hükümdarların heykellerini yapmak, eğer diğer figürler de gerekliyse bu tarz şeyleri da hükümdardan minik tasvir etmekti.

Tıpkı uygulama Antik Mısır, Grekler ve Roma bölümünde de vardı. Çabucak hepsi putperest olan bu toplumlarda hükümdarların heykelleri birden fazla zaman “tanrı/lar”ın heykelleri manasına da geliyordu.

Bu yüzden eski çağlardan kalmış heykellerdeki yüzlerde “ifadesizlik” yaygın bir tercihti. Şu sebeple “onlara ilahtı, hasebiyle da insan suretiyle görünemezlerdi.”

700 BİN KİŞİ 30 YILDA; 8000 ASKER, 670 AT VE 130 OTOMOBİLİN HEYKELİNİ YAPMIŞTI

Tarihteki en sıradışı heykel kümesi ise 1974 senesinde bulunan Çin Hanedanlığı periyodundan kalma “Toprak Askerler” kompozisyonuydu. İmparator Qin Shi Huang şimdi hayattayken M.Ö. 246 senesinde başlanan mezarının inşası 30 küsur yıl sürmüş, inşaatta 700 bin şahıs çalıştırılmıştı.

Uzunlukları 183-195 santimetre ortasında değişen bu heykel askerlerin her birinin yüz sözü değişik biçimlendirilmişti. Hafriyat alanında birçok hala toprak altında 8000 asker, 520 atıyla beraber 130 cenk otomobili, 150 süvari atı bulunmuş olduğu kestirim edilmekte.

HİTLER’İN “DEJENERE HEYKELLER SERGİSİ”

Devletlerin heykelle olan bağları her zaman heykeltıraşları mutlu edecek formda de ilerlememişti.

Devleti yücelten anıtsal heykellere düşkün olan Alman diktatör Adolf Hitler, bu alana ilgi göstermeyen modern fotoğraf ve heykel dünyasından adları amaç tahtasına koymuştu.

Bu tip emek harcamalar, iktidar basını ve idareye yakın sanatkarlar tarafınca alay mevzusu yapılmıştı. Hitler bu çeşit fotoğraf ve heykellere “Dejenere Sanat” adını vermiş ve bu isimle 700 emek harcamadan oluşan büyük bir gezici stant de açtırmıştı.

“Yozlaşma”, XIX. yüzyıl tıp terminolojisinde genetik bozukluk manasına geliyordu. Hitler ve adamları, beğenmedikleri heykel ve fotoğrafları tanımlamak için bu kelimeyi seçmişti.

Uygar heykel ve fotoğraf yapmak Nazi idaresi süresince yasaklanmıştı da. Hitler bir konuşmasında, “Çağdaş sanat bozulma ediyor. Bu, yapıtları yapanların zihin ve idrak yetilerindeki gerçek bir dejenerasyondan kaynaklanıyor” görüşünü lisana getirmişti.

Çarlık Rusyası periyodunda Meczup Petro, Sovyetler bölümünde Stalin, Komünist Çin’de de Mao, tıpkı Hitler suretiyle bir “Akademi” kurup, istedikleri halde çalışan heykeltıraş ve ressamları desteklerken, değişik emek harcamalar ortaya koymak isteyenleri ise engellemişlerdi.

ESKİ TÜRKLERDE KAHRAMANLARIN DEĞİL YENDİKLERİNİN HEYKELLERİ YAPILIRDI

Orta Asya’da asırlarca egemen olan eski Türklerde ise heykel mevzusunda değişik bir yaklaşım vardı. Bu coğrafyalarda, antik devletler ya da Batı’daki daha yakın devirlerde görülen klasik manada heykeller yapılmazken, “heykele benzer” emek harcamalar ise değişik bir formda ortaya çıkıyordu.

Göktürkler ve Uygurlar’da ulusal kahramanların mezarlarına kıymet verilir, anıtsal olması istenirdi. Lakin bu anıt mezarlarda kahramanların değil, okahramanların yendikleri düşmanlarının heykelleri dikilirdi. Bu tıp heykellere “balbal” deniyordu.

SİVAS ŞİFAHANESİ’NDEKİ KABARTMA PORTRELER KISA MÜDDETTE TAHRİP EDİLMİŞTİ

Türklerin İslamiyet’le şereflenmesinin akabinde, başka İslam toplumlarında olduğu suretiyle Müslüman Türkler’de de heykele aralı yaklaşılmış, “heykelvari” emek harcamalar fakat mimarideki figüratif bir süsleme ayrıntısı kadar kendini gösterebilmiş, çoğunlukla da mutlak bir formda reddedilmişti.

Selçuklularda, insan figürü fazlaca azca kullanılmış, mevcut olanlar da sonraki çağlarda tahrip edilmişti. Sivas Şifahanesi’nin büyük eyvanının iki tarafında yer edinen biri kadın oburu adam iki insan portresi tahrip edilmiş olduğu için bugün kısmen görülebilmekte.

Tıpkı halde Divriği Yüce Camisi’nin şifahane kapısında da yine tahrip olmuş iki insan kabartması yer almakta.

II. SELİM, BALMUMU HEYKELİNİ SARAYDA GİZLİCE SEYREDERMİŞ

Osmanlı periyodunda de heykel üretiminden uzak durulmuş, birinci denemeler ise Tanzimat’a gerçek görülmeye başlanmıştı. Padişah III. Selim, balmumundan yaptırdığı heykelini saraydaki bir odada gizlice seyrettiği söyleniyordu.

Sultan Abdülaziz ise gerçek manada heykelini yaptıran birinci padişah olmuştu. Padişah, at üstündeki bronz heykelini 1872 senesinde yaptırmış, lakin kamusal bir alan diktirmeye yürek edemediği için bu heykel Beylerbeyi Sarayı Havuzlu Salon’a dikilmişti.

Abdülaziz ayrıyeten, 1876 senesinde Paris, Londra, Viyana suretiyle Avrupa başkentlerini ziyarete gittiğinde buralardaki meydan heykellerini görmüş, müzelerdeki heykelleri de yakından incelemişti.

Seyahatte bulunan Ömer Faiz Efendi’nin Ruznamesi’nde (günlük) İslami hassasiyetten meydana gelen içsel çelişkiler görülebiliyordu: “Sergide bilhassa bayanlara ilişkin çıplak heykeller mevcuttu. Beraberimizdeki Hoca Hasan Nami Efendi’ye yavaşça sormuş oldum: Efendi hazretleri bunlara bakmak haram mıdır, günah mıdır, mekruh mudur?’”

Osmanlı mülkünde birinci kamusal alandaki heykeli ise Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın torunu İsmail Paşa yaptırmıştı. İsmail Paşa, büyükbabası ve babası İbrahim Paşa’nın heykellerini Kahire ve İskenderiye’ye diktirmişti. II. Mahmut periyodunda ise birinci kere Beyoğlu’nda bir balmumu heykel standı açılmıştı.

İtalyan heykeltıraşların açmış olduğu bu stantta emek harcaması yer edinen tek Osmanlı vatandaşı gayrimüslim Oskan Yervan’dı. II. Abdülhamit ise Endüstri-i Nefise Mektebi’ni 1883 senesinde kurmuş, başına da Osman Hamdi Bey’i getirmişti.

Mektep, daha fazlaca fotoğraf çalışmalarına ağırlaşmış, minik bir kısmında ise hocalığını Yervant Oskan’ın yapmış olduğu heykel şubesi açılmıştı. Bu ortada, Beyoğlu’nda bir heykel atölyesi açan iki genç, birkaç kere atölyeyi basan vatandaşların yansısıyla karşılaşmışlardı.

CUMHURİYET’İN BİRİNCİ YILLARINDA HEYKELLERE “ABİDAT” DENİYORDU

Cumhuriyet’in kurulmasıyla beraber devlet, heykel ve resme büyük önem vermişti. Heykel, iktidarın üstünde durduğu en kıymetli bahislerden biri haline gelmişti.

Yeni yeni gündelik hayata giren fenomen, dar bir çevre tarafınca benimsenmiş, geniş kitleler ise heykele tıpkı Osmanlı periyodunda olduğu suretiyle soğuk bakmıştı.

Halk o periyotta heykele, “abid” (sonsuz kılma) kökünden “abidat” diyordu. Sonraları “abide” de bu söyleyişten türemişti.

Mustafa Kemal Mustafa Kemal Atatürk, 22 Ocak 1923’te Bursa’daki bir görüşmede heykelle ilgili bir soruya şu karşılığı vermişti: “Abidattan bahseden arkadaşımızın gayesi heykel olsa gerekir. Dünyada ilerlemiş olmak isteyen rastgele bir millet kesinlikle heykel meydana getirecek ve heykeltıraş yetiştirecektir. Abidatın dine karşıt bulunduğunu sav edenler, Ahkâm-ı Şeriye’yi bilmeyenlerdir. Cenab-ı Peygamberin din-i İslâm tesisinden bu ana kadar bin üç yüz bu kadar yıl geçmiştir. Hazret-i Peygamber’in bildirimi esnasında muhataplarının kalp ve vicdanında putlar vardı. Bu insanları tarîk-ı Hakk’a çağrı için evvelâ o taş kesimlerini atmak ve bu tarz şeyleri ceplerinden ve kalblerinden çıkarmak mecburiyetinde idi. Hakayık-ı İslâmiye tamamiyle anlaşıldıktan sonrasında bazı münevver insanların bu türlü taş kesimlerine yakarma ettiğini zannetmek âlem-i İslâm’ı tahkir etmek anlama gelir. Münevver ve dindar olan milletimiz, terakkinin esbabından önde gelen heykeltıraşlığı azamî derecede ilerletecek ve memleketimizin her köşesi ecdadımızın ve bundan sonrasında yetişecek evlâtlarımızın anılarını hoş heykellerle dünyaya duyuru edecektir.”


“MERMER KÜTLE KOYUP ALTINA ‘TÜRK SANATKARI YETİŞİNCEYE KADAR’ YAZALIM”

Cumhuriyet’le beraber Mehmet Hasan Demirci’nin sözüyle tam bir “anıt furyası” yaşanmıştı. Kimi akademisyenler, “CHP’nin Altı Ok”nun en kıymetli ögelerinden birisinin “anıtçılık” olduğu görüşünü savunmuştu. Heykel eğitimi almaları için yurtdışına peş peşe öğrenciler gönderilmiş, bunlar ülkeye döndüklerinde emek harcamaları yurt sathında değerlendirilmişti.

Ayrıyeten Avusturyalı Heinrich Krippel ve Anton Hanak, İtalyan Pietro Canonica, Alman Rudolf Beling Türkiye’ye çağrı edilmişti. Ankara Etnografya Müzesi Atlı Mustafa Kemal Atatürk Heykeli, Ankara Sıhhiye Zafer Alanı Mustafa Kemal Atatürk Figürü, İstanbul Bölme Cumhuriyet Anıtı, İzmir Atlı Mustafa Kemal Atatürk Anıtı, Afyonkarahisar Mustafa Kemal Atatürk Anıtı, İstanbul Sarayburnu Mustafa Kemal Atatürk Heykeli, Konya Mustafa Kemal Atatürk Heykeli, Ankara Millet Meydanı Zafer Anıtı, Samsun Mustafa Kemal Atatürk Anıtı, Ankara Sümerbank Mustafa Kemal Atatürk Heykeli bu adların heykellerinden bazılarıydı. Bölme Anıtı için İtalya’nın o devirdeki başkanı Mustafa Kemal Mustafa Kemal Atatürk’e bir kutlama telgrafı göndermiş, Mustafa Kemal Atatürk de karşılık telgrafla kendisine teşekkür etmişti.

Devirde yabancı heykeltıraşlara fazlaca fazla ilgi gösterilmesi bazı adların yansısını de çekmişti. Edebiyatçı, gazeteci Ahmet Haşim, “anıt furyası”nı eleştirerek, “Büyük anıt ve heykel dikecek yerde, bugün için bir mermer hacmi ya da bir külçe bronz koyalım ve altına ‘Türk sanatkarı yetişinceye kadar’ diye yazalım” tabirlerini kullanmıştı.

Devrin genç heykeltıraşlarından Kenan Yontunç, anılarında anlattığına nazaran mevzuyu Mustafa Kemal Atatürk’e kadar iletmişti: “1928 Eylül ayındaki evlenme törenimde Mustafa Kemal Atatürk de bulunmuştu. Bir orta Maarif Vekili Mustafa Necati Beyefendi, ‘Paşam, heykeltıraş Canonica’ya tüm vilâyetlerimiz için heykelinizi yaptıracağız. Bir mutabakata varıyoruz’ dedi. Söz istedim: ‘Paşam, müsaade verirseniz, sizin heykellerinizi, biz Türk sanatkarları yapalım.’ Ben konuşurken hepimiz, Mustafa Kemal Atatürk’ün kızacağından korkmuştu. Mustafa Kemal Atatürk, Maarif Vekili’ne, ‘Çocuk hakikat söylüyor Necati Beyefendi. Bu işi durdurun, bizimkiler yapsınlar’ dedi.”


“HEYKELTIRAŞLAR BU İŞİN TÜCCARLIĞIN YAPIYOR”

Ali Haydi Bara da ulusal anıtları yabancılardan fazlaca daha muntazam yapabilecek Türkler bulunduğunu belirterek,

MİLLİYET GAZETESİNİN “HEYKELİ OLMAYAN VİLAYETLERE HEYKEL KAMPANYASI”

Türkiye’de geniş kitleler haricinde heykele gösterilen ilgi siyaset, sanat ve basın etraflarında ağırlaşmış, askerî darbe devirlerinde ise bu ilgi katlanarak artmıştı.

Milliyet gazetesince, 27 Mayıs 1960 kanlı darbesinin akabinde heykeli bulunmayan vilayetlere heykel diktirmek için bir kampanya başlatmıştı. Gazete, yeni heykellerin dikimi için gösterim yapmış, vatandaşların kampanyaya maddi takviye sağlaması davetinde bulunmuştu.

Kampanya sonucunda 1964 yılı sayılarıyla 429 bin 855 lira toplanmıştı. Halktan toplanan paralarla Bingöl, Tunceli, Van, Bitlis, Mardin, Muş, Uşak ve Giresun şehir meydanlarına Mustafa Kemal Atatürk heykelleri dikilmişti.

Yeniden askerî muhtıranın verildiği 1971 ve askerî darbenin yapıldığı 1980’i takip eden devirlerde de (Mustafa Kemal Atatürk’ün 100’üncü Doğum Yıldönümü 1981) fazlaca sayıda yeni Mustafa Kemal Atatürk heykel, rölyef, anıt ve büst ile değişik heykeller yapılmıştı.

“Yapılacak tüm aktiflikleri denetlemek suretiyle Cumhuriyet’in 50’nci senesinde olduğu suretiyle il ve ilçelerde kutlama komiteleri kuruldu. Bu tarz şeyleri koordine etmek suretiyle de proje ve maketleri, Devlet Başkanı’nın da bulunmuş olduğu Uyum Kurulu’nda yer edinen bir kurul tarafınca değerlendirildi ve uygulamaları bu heyetin onayına bağlandı. Bunu yanında, ticari hedefle Mustafa Kemal Atatürk kabartmaları, fotoğrafları ve minik heykelleri yaptırıp, çoğaltarak yaymak isteyenler de modellerini göstererek bu heyetten onay almakla yükümlü kılındı.

Bu örgütler 1982 yılı ortalarına kadar vazife yapmış oldu. Bu denetleme hizmeti yadsınamaz. Lakin, minik heykeller için bağışlansa bile, meydana getirilen heykel ve anıtların kıymetlendirilmesi ve denetlenmesinde yetersiz kalındığı da bir gerçek. Böylelikle, geçmişte denetimsizlik sebebiyle oluşmuş bulunan çirkinliklere, aksiliklere, maalesef yenileri katılmış oluyordu. Modeller isabetle değerlendirilemiyor, projelerin anıt-çevre ilgisini çözümleme ise bir mesele olarak görülmüyordu bile. Bugün birçok kentimizin meydanlarında karşımıza, mesleğin kendine mahsus en kolay prensiplerinin yabancısı, yalnızca birazcık şekillendirme marifetine haiz olan ellerden çıkmış, ‘Anıt!’ların çıkmasının sebepleri anlaşılır. Heykel, kentlerde birbirine benzeyen sanatla alakalı açıdan özgünlüğü olmayan ismine heykel bile diyemeyeceğimiz uygulamalarla karşımıza çıkmıştır.”

 

Kaynak: Ensonhaber

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.