Vakanüvis yazdı: Hangi gezegen hangi ‘tanrı’nın adı?

İlkokuldan itibaren isimlerini ezberlediğimiz, uzay emek harcamaları sebebiyle de sık sık haberlere, belgesellere husus olan gezegenlerin adları nereden geliyor, bu adları kimler belirlemiş?

Antik çağ esintili bu isimlendirmelere birazcık yakından bakalım.

İNSANLIK, YILDIZLARA TAPMAYA BAŞLAYINCA…

Hz. Adem’den itibaren, insanlığın inancı Tevhid ekseninde ilerlemişti. Ne var ki, vakitle bu inanç kaybolmuş, yerine, insanların muhayyilesinden uydurmuş olduğu “tanrılar” ortaya çıkmıştı. Aslına bakarsak Hak Dinlerin belli aralıklarla yenilenmesi de toplumların böylesi putperest eğilimlerinin artması sonucu oluyordu. Bozulan inançlarla beraber, beşerler sık sık sema cisimlerini “tanrı” belliyordu.

Gökyüzündeki enginlik, bilinmezlik insanları korkutuyor, sonuçta korkulana tapınılmaya başlanıyordu. Onlara “tanrı adları” vererek teşekkür ettiklerinive gazaplarından güvenilir olduklarını düşünüyorlardı. Hz. İbrahim bölümünde “ashâb-ı heyâkili’n-nücûm” (yıldızlara tapanlar) denilen topluluklar tam da bu eğilimdeydier.

Hz. İbrahim’in bu sapmaya itirazı, Kur’an-ı Kerim’de, En’am Mühleti 74’ten 82’nciye kadar olan ayetlerde genişçe anlatılır.

ANTİK YUNAN RABLERİ ROMA’YA DEVREDİLDİ

Antik çağlarda çoğunlukla görülen bu durum, Yunan ve Roma’da da cariydi. İngilizcede gezegen manasına gelen planet sözü Yunanca’daki – seyyah şahıs manasında – “planet”den geliyordu. Zira eski çağ astronomlarının kayıtlarına nazaran, belli ışıklar gökyüzünde diğer yıldızlarla ilgili bir halde yer değiştiriyordu.

Çıplak gözle görülebilen beş gezegen vardı; Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn. Kimi zaman Güneş ve Ay da bunlara ekleniyordu. Yunanlar bu gök cisimlerine “tanrılarının” isimlerini vermişti: Hermes (Merkür), Afrodit (Venüs), Ares (Mars), Zeus (Jüpiter) ve Kronos (Satürn)

Bir uygarlık kaybolup yerine yenisi ulaştığında, sık sık “tanrı alışverişi” de görülebiliyordu. Antik Mısır’dan Antik Yunan’a, Antik Yunan’dan da Antik Roma’ya pek oldukça “tanrı” geçişi olmuştu. Romalılar, inançlarının yansımalarını gökyüzündeki gezegenlere atfetmişlerdi.

Selanik’in 80 kilometre uzağındaki Olimpos Dağı, hem Yunan hem de Roma için “tanrıların evi”ydi. Romalılar da burada “oturan” 12 allahın adını gezegenlere vermeye başlamışlardı.

“HIRSIZLIK TANRISI”NDAN “AT TANRISI”NA KADAR PEK ÇOK İSİM GEZEGEN İSMİ OLDU

Güneş’e en yakın gezegen olan Merkür, bu özelliğinden dolayı en kısa dönüşe haiz bir gezegen. Hasebiyle da başkalarından daha süratli hareket ediyor görünüyor. İşte Romalılar, bu hususi durumunu dikkate alarak ona “tecim, gezi, hırsızlık ve bildiri taşıma yaradanı Merkür”ün adını vermişlerdi.

Venüs, gece gökyüzünde en parlak halde parlayan bir gezegen. Romalılar bu yüzden ona “aşk ve hoşluk tanrıçası” adını uygun görmüşlerdi.

Romalılar, “cenk tanrısı” Mars’ı kızıl renkli hayal ediyorlardı. Bu hayalden hareketle “Kızıl Gezegen” de denilen Mars’ın adı ortaya çıkmıştı. Asteroit jenerasyonunun başka tarafında Jüpiter ise Güneş sistemindeki en büyük gezegen.

Romalılar işte bu sebeple ona “Tanrıların Kralı” Jüpiter adını takmışlardı. Ondan sonra da Jüpiter’e bir “baba” arayışına giren Romalılar, “Halkalı Gezegen”e ise Satürn adını koymuşlardı.

KRAL, “GEZEGENE BENİM ADIMI KOYUN” DEDİ ANCAK TUTMADI

Gezegenlerle ilgili nispeten yakın zamanlardaki bir isimlendirme ise 1780’lerde görülecekti. Gök bilimci William Herschel, “7. Gezegen”i keşfetmişti. Devrin İngiltere Hükümdarı III. George, uzay çalışmalarına takviye olduğu argümanıyla yeni bulunan gezegenin “Gerogium Sidus” (George’un Yıldızı) olarak isimlendirilmesini istemişse de bu isim kalıcı olmamıştı.

Periyodun bilim adamları; bu yeni gezegen isimlendirmesinde, gene antik çağ pagan inanışlarına yönelip, “Zeus’un büyükbabası, kozmik güç sahibi, gökyüzünün rabbi Uranus”ün adını uygun bulmuşlardı.

Emsal durum Neptün içi de yaşanmıştı. Alman Johann Galle, “8. Gezegen”i birinci kere konumlandıran kişiydi. Galle, gezegene Fransız gökbilimci Urbain Le Verrier’in adını vermek istediyse bölümünün anaakım bilim etrafları bu gezegene “Roma deniz ve at tanrısı” Neptün adını uygun bulmuştu.

Antik çağdan isim takıntısı 1900’lerde bile bırakılmamıştı. “Roma yer altı yaradanı Plüton”, “Cüce Gezegen” de denilen Plüton’a isim olmuştu.

“TANRI ADLARI”YLA NEREYE KADAR?

Uzay emek harcamaları sürat kesmeden devam ediyor. Bilim dünyası sık sık uzayda yeni keşiflerde bulunuyor. Natürel bu ağır ritmde tespit edilen her yeni cisme, duruma hurafelerden isim üretmenin de bir zorluğu var. Her ne kadar antik çağlarda elini sallasan “tanrı”ya değse de bunların da bir hududu var elbet.

İşte bundan dolayı uzaydaki cisimleri isimlendirmeye baş yoranlar, uzun senelerdir artık isimlendirme yerine numaralandırma sistemini benimsediler.

Merkezi Fransa’da bulunan – gene de çabucak tüm adları İngilizceden bulmakta – oldukça uluslu bir dünya örgütü olan “Internasyonal Astronomi Birliği” (IAU) 1919’dan beri uzay isimlendirmelerini gerçekleştiriyor. Uzay bilim etrafları,- Aslına bakarsak garip, nasıl güvenilir olunabilir ki?

– Güneş sistemindeki neredeyse tüm gezegenleri bulduklarına inanıyorlar. O nedenle de IAU, uzun bir müddettir yeni bulunan uydular, yüzey özellikleri, asteroitler ve kuyruklu yıldızları isimlendirmeye odaklanmış durumda. IAU, Mars’ın uydusuna “Yunan terör tanrısı”Deimos’un adını uygun buldu.

Zaman vakit William Shakespeare veya Alexander Pope suretiyle edebiyatçıların yapıtlarındaki kahramanlar ile Johann Sebastian Bach, John Lennon ve Walt – Roy Disney’in adları da uzay cisimlerine verilebiliyor. Eski Yunan alfabesinden harfler seçmek de bir diğeri yol.

Kainatta kimi kestirimlere nazaran 2 trilyon galaksi (yıldız değil) daha olduğu varsayım edilmiş olduğu düşünülünce isimlendirme işinin daha oldukça su kaldıracağı aşikar.

Bu ortada, kim satmaya çalışırsa çalışsın, “bir yıldızın adını satın alma” tam bir dolandırıcılık. Bazı firmalar uzayda yer adı satıyor, bazıları de “uzayda adımla yer alıyorum” diye buna büyük paralar ödüyor lakin satın alınan, üstünde süslü yazılar olan bir karttan diğer bir şey değil. Bu isim, safdilin parasını alan şirket haricinde kimse tarafınca tanınmamakta.

BİR TEK DÜNYA VE AY “ANTİK TANRI” İŞİNE BULAŞMAMIŞ

Değişiktir, İlahi Bildiri’ın muhatabı insanoğlunun konutu, yaşadığımız gezegen ise rastgele bir putperest inançtan kaynaklanmayan bir isim taşıyor. Yerküre, zamanı net olarak bilinmeyen bir vakitten beri, değişik toplumların lisanlarında “zemin” manasına gelen “Dünya” olarak isimlendirilmiş.Bu ismin eski Germen ve eski İngilizcede birinci sefer görüldüğü düşünülüyor.

Bir not daha, tıpkı “korunma” Dünya’nın uydusu “Ay” de ilgilendiriyor. Eski İngilizcede “ölçme” manasına gelen “mona”, vakitle “moon” olmuş.Sebebi de Ay’ın dönüşüne nazaran zaman ölçmenin yapılmasıymış. Eski Türkçede de gök cismi adı ve müddet belirleme ölçütü olarak Ay kullanılmış.

– Gezegenlerin isimlerini kim verdi? Yıldız Child, Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi, Goddard Uzay Uçuş Merkezi

– Rachel Feltman, Sarah Kaplan, Gezegen İsimleri, Washington Post, 17 Ekim 2016

– Cool Cosmos, California Teknoloji Enstitüsü

– Wonderopolis, Gezegenler İsimlerini Nasıl Aldılar?

– Dr. Pelin Kocapınar, Eski Kültürlerde Ay’la İlgili Kimi Kavramların Kıpçak Sözlülerine Yansıması, Fırat Üniversitesi Toplumsal Bilimler Mecmuası, Cilt: 30, Sayı: 2, Temmuz 2020

Kaynak: Ensonhaber

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.